بيان حقيقت قضيۀ اختيار (2)

به روايات و آيات و اينها اصلاً كاري نداريم. ﴿وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَهُ﴾¹ مشیّت ما رتبتاً و طبعاً متأخّر است، تأخّر طبعي دارد به ملاحظۀ مقام مُظهريت و مَظهريت، به ملاحظۀ مقام مُظهر و ظاهر، از مشیّت خدا تأخّر طبعي دارد ﴿وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَهُ﴾ يعني مشیّت قاهرۀ حق بر مشیّت ما مقدّم است. اين در مقام عليت است.

ادراك وجداني انسان نسبت به استناد اختیار به خود

اين از نقطه‌نظر استناد افعال به او است؛ اما همان‌طوري‌كه در ابتدا عرض شد ما اين اختيار را مستند به ذات خود مي‌بينيم و احساس مي‌كنيم و اين احساس را نمي‌توانيم انكار كنيم؛ همان‌طوري‌كه اين الوان را در مقابل خود احساس مي‌كنيم و نمي‌توانيم انكار كنيم، آيا مي‌توانيم بگویيم كه مشاهدۀ اين الوان تخيل و اوهام است؟! آيا مي‌توانيم بگویيم كه مشاهده اين اشجار تخيل و اوهام است؟! آيا مي‌توانيم بگویيم كه مشاهدۀ خود و ذات خود و جسميت خود، تخيلات است؟! نمي‌توانيم. همين‌طور مشاهدۀ اين مطلب و ادراك وجداني اين مطلب كه ما داراي اختيار و واجد اختيار هستيم، قابل انكار نيست و اين اختيار را مستند به ذات خود مي‌دانيم. پس در استناد اين اختيار به ذات خود هيچ شك نداريم. 

درک صفت اختیار با علم حضوری

بله، همان‌طوري‌كه وجود خود را به علم حضوري ادراك مي‌كنيم، همين‌طور صفات مستند به ذات را به علم حضوري ادراك مي‌كنيم. يكي از آن صفات، اختيار است، همین‌كه شما احدالطرفين را اختيار مي‌كنيد به‌خاطر علم حضوري است؛ نه ‌اينكه شما اوّل فكر كرديد که آيا من در انتخاب اختيار دارم یا ندارم؟! مراجعه به نفس مي‌كنيد مي‌بيند در انتخاب اختيار داريد؛ [این‌طور نیست که] وقتي اكتساباً و تحصيلاً وجدان اختيار كرديد، آن موقع تازه تعيين مي‌كنيد که پس من اين را اختيار كردم! نه آقاجان ديوانه هم چنين كاري نمي‌كند! اينكه الآن شما اوّلاًبلااوّل در مقام تخيير برمي‌آييد و تعيين احدالطرفين می‌کنید، چون در ذات خود به علم حضوري مي‌بينيد؛ چون در علم حضوري ذات است كه اين مسئله كه مسئلۀ اختيار است و انتخاب اشياء مستند به ذات است، بعد در مقام فكر اين اختيار را مستند به او مي‌بينيد. يعني آن اختياري كه الآن در نفس شما هست همان جنبۀ بروز و ظهور اختيار كلي است، بزنگاه ما اينجا است! يعني تمام مسائل أمر بین الأمرین باید در اينجا لحاظ شود.