بررسی روايات «لا جبر و لا تفويض» (1)

روایت امام صادق علیه السلام در معنای أمرٌ بین أمرینِ

و همين‌طور روايت ديگري هست:

الدّقّاقُ عنِ الأسدیِّ عن خُنَیسِ بنِ مُحمَّدٍ عن مُحمَّدِ بنِ یحیى الخزّازِ عنِ المُفضّلِ عن أبی‌عبدِاللهِ علیه‌السلام قال: لا جَبرَ و لا تَفویضَ و لكِن أمرٌ بین أمرینِ.

قالَ: قُلتُ: ما أمرٌ بینَ أمرینِ؟

قال: مثلُ ذلِك مثلُ رجُلٍ رأیتهُ على مَعصیتِهِ فَنَهَیتَهُ فلم یَنتَهِ فتَركتَهُ فَفَعل تِلك المَعصیة فَلیس حَیثُ لم یَقبَل مِنك فَتَرَكتَهُ كُنتَ أنت الّذی أمرتَهُ بِالمَعصیةِ.¹

«مثلُ ذلِك مثلُ رجُلٍ رأیتهُ على ...» اين امر بين ‌الأمرين [مثل] اين است كه يك مردي را شما مي‌بينيد كه دارد گناه مي‌كند، «فتَركتَهُ فَفَعل تِلك المَعصیة ...؛ شما تركش مي‌كنيد و او اين معصيت را انجام مي‌دهد، حالا كه شما او را رها كردي، او را امر به معصيت که نكردي!» نمي‌گويند که چون ديگر رهایش كرديد پس رضايت داريد و امرش كرديد! بلکه اين ترك از باب اين است كه اين عمل را برحسب اختيار خودش دارد انجام می‌دهد. اين معناي امر بین ‌الأمرین است.

پس معناي امر بین ‌الأمرین طبق اين روايت اين است كه در مسئلۀ جبر و تفويض اعطاء اختيار از ناحيۀ خداوند به بنده نيست، كه ديگر خداوند اختيار ندارد، بلكه در اينجا احكامي هست. و جبر هم اين‌طور نيست كه خداوند يك احكامي را تحميل كرده است، بلكه معنا اين است كه خداوند متعال اوامر و نواحي‌ای دارد و بر طبق اوامر و نواحي هم حكم به قضا كه همان عقاب و ثواب است انجام خواهد داد. يعني در اينجا حضرت آن «اراده عزمٍ» را در تفسير «لا جبر و لا تفویض» مورد توجه قرار داده است.

اين كفر خفي يا شرك خفي است؛ اين چيزها منظور است. يعني اينها شرك عوام يا شركي كه ... با اين حساب همۀ مردم مشرك‌اند ديگر!

شرك مراتبي دارد مگر در روايت نداريم که امام صادق علیه‌السّلام مي‌فرمايند: «كُلُّ ما مَیَّزتُموهُ بِأوهامِكُم فى أدَقِّ مَعانیهِ، مَخلوقٌ مَصنوعٌ مِثلُكُم مَردودٌ إلَیكُم!»²