اختلاف در لابشرط مقسمی

ولی سخن ما این است که این ماهیت کلی طبیعی را که مرحوم آخوند آن را مقسم برای انواع لحاظ‌های مختلفه در ماهیت قرار داده‌اند، چطور در عین اینکه قائلند که این کلی طبیعی ناظر به افراد خارجی است، در عین حال می‌گویند که این کلی طبیعی ناظر به ماهیت مجرّدۀ در ذهن است؟! خب این که نشد، اینها که در اینجا لایجتمعان هستند. اگر ما ماهیت را مجرّدۀ از نظارت بر لحاظ افراد خارجی قرار بدهیم، ظرف و وعاء تحقق آن، تحقق در ذهن خواهد بود نه تحقق افراد خارجیّه. بنابراین چگونه این مقسمِ شما که ناظر بر افراد خارجی است، در عین حال ناظر بر ماهیت ذهن است؟! این، در اینجا جمع بین متضادین خواهد بود.

بنابراین همان‌طوری که مرحوم نائینی می‌فرمایند، مقسم آن چیزی است که در جمیع اقسام، موجود باشد؛ در همۀ اقسام، آن مقسم تحقق داشته باشد، و اگر یک ماهیتی به عنوان قسم مقسم، ناظر به بعضی از افراد مقسم باشد، طبیعتاً لا یجوزُ انطباقُ هذا القسم علی قسم آخر. و إلاّ لازمه‌اش این است که دو قسیم در یک جا اجتماع پیدا کنند، و این اجتماع متضادین خواهد بود و متقابلین خواهد بود فی نقطةٍ واحدة و هو مستحیل و محال. لذا از این نقطه‌نظر اشکال مرحوم نائینی بر مرحوم آخوند وارد است.¹

جواب آقای خوئی در دفاع از مرحوم آخوند

آقای خوئی در مقام جواب از مرحوم آخوند در اینجا این نکته را می‌فرمایند؛ بیان ایشان این است که این چیزی که شما می‌گویید که مقسم باید در همۀ اقسام وجود داشته باشد و کلی طبیعی چون نظارت بر افراد خارجی دارد، نمی‌تواند نظارت بر آن ماهیت مجردۀ در ذهن داشته باشد، چون لازمه‌اش اجتماع متقابلین فی نقطة واحدة خواهد بود، این محل اشکال است؛ چون آنچه را که ما در مقسم می‌خواهیم، استعداد نظارت بر فرد خارجی است و استعداد تهیّؤ و قابلیّت آن برای افراد خارجی است نه فعلیّت. فعلیّت برای لابشرط قسمی است، ولی استعداد را خود مقسم هم دارد. ایشان می‌فرمایند که ممکن است یک شیئی مقسم باشد، ـ نه ممکن است بلکه همین‌طور است ـ و در عین اینکه مقسم است قابلیّت دارد برای اینکه بر افراد خارجی منطبق باشد.