اشکال بر مراحل ثلاث حجّیت اطلاق

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

دلالت نفس‌الکلمة بر طبیعت من‌حیث‌هی‌هی

عرض شد در باب اطلاق، نفس الکلمه دلالت بر طبیعت من‌حیث هی‌هی می‌کند بدون لحاظ جمیع افراد یا بعضی افراد. وقتی مولا می‌گوید: ایتنی بماء، این ماء دلالت بر طبیعت ماء می‌کند، ولی در این طبیعت، جمیع افراد ماء و جمیع مصادیق ماء‌ لحاظ نشده است. یا اینکه در این طبیعت ماء بعضی از افراد ماء که بارد باشد یا دافئ لحاظ نشده. قراح باشد یا غیر قراح؛ اینها لحاظ نمی‌شود.

این لفظ که دال بر معنای طبیعت است، این لفظ به اطلاق لغوی دلالت بر آن معنای مطلق دارد. دلالت بر معنایی که فقط صرف الوجود است‌ و صرف الطبیعه است؛ ولی آن صرف الوجود و صرف الطبیعه، نه به‌لحاظ متکلّم در حال القاء خطاب، بلکه به‌جهت سریان طبیعت مهمله بر جمیع مصادیق خارجیّه، از این باب دلالت دارد و این یک معنایی است که باید این معنا را لحاظ کرد. اینکه لفظ ماء دلالت دارد بر همه انواع ماء، نه به‌لحاظ این است که لغتاً، لفظ ماء دال بر آن جمیع مصادیق است، بلکه لفظ ماء دلالت بر طبیعت مائیت دارد و طبیعت مائیت، به‌عنوان طبیعت کلیّه بر همه مصادیق خارجی دلالت دارد و بلکه نفس وجود طبیعت کلیه در خارج، عبارت است از نفس وجود افراد. این اطلاق که ما به آن، اطلاق بدوی و اطلاق ابتدایی می‌گوییم، هیچ‌گونه حجّیتی برای مخاطب در مقام عمل ندارد، الاّ اینکه این اطلاق احراز بشود که متکلّم هم کذلک، منظور او و مقصود او از لفظ همین اطلاق است.

مراحل اطلاق در کلام مرحوم آخوند و بعضی از مقررین

بعضی از آقایان و مقررین مراحل اطلاق و حجّیت اطلاق را سه مرحله قرار داده‌اند.

مرحلۀ اول: اطلاق لغوی و بدوی

مرحلۀ اوّل عبارت است از اطلاق لغوی؛ واضع این لفظ را وضع کرده است برای این معنا، برای این طبیعت کلّیه. وقتی که واضع این لفظ را برای این معنا وضع کند نفس الطبیعه و صرف الوجود این طبیعت مدّنظر است، نه مصادیق و نه خصوصیت مصادیق، نه به‌عنوان عام و نه به‌عنوان خاصّ؛ این را می‌گویند اطلاق بدوی. همان اطلاقی که شما اگر بگویید: ایتنی بماءٍ، فرق می‌گذارید با ایتنی بخبزٍ؛ ایتنی بأرزٍ؛ ایتنی بفاکهةٍ. اینکه فرق می‌گذارید بین ایتنی بماءٍ با ایتنی بفاکهةٍ،‌ همان طبیعت کلیه است که موضوعٌ‌له این لفظ است و آن طبیعت کلّیه سریان دارد و همۀ افراد در تحت آن طبیعت را شامل است؛ خودش سریان دارد؛ مانند اینکه طبیعت کلّیۀ انسان سریان دارد نسبت به جمیع مصادیق انسان.