نقد کلام مرحوم آخوند در مقدمۀ اولیٰ

منظور از مقام بیان

در اینجا آنچه که در بحث اطلاق به‌نظر می‌رسد، این است که باید منظور از اینکه مولا در مقام بیان هست، روشن بشود. اشکالی که در اینجا پیش می‌آید و به مرحوم آخوند وارد است به‌خاطر این است که مراد از بیان در اینجا مشخص نشده است. اینکه مولا در مقام بیان است؛ در مقام بیان چیست؟ آیا مولا در مقام بیان جمیع مصادیق است تا اینکه با مقیّد منفصل تعارض پیدا کند یا اینکه مولا در مقام صرف بیان حکم است. اگر مولا فقط در مقام صرف حکم است و فقط می‌خواهد حکم را بیان کند، پس اصلا در اینجا اطلاقی منعقد نشده است که شما بخواهید بگویید که با مقیِّد بعدی منافاتی دارد یا منافاتی با آن ندارد. مولا فقط می‌خواهد بگوید: أعتق رقبةً؛ شما باید یک رقبه آزاد کنید. یعنی آنچه که بر عهدۀ شماست و آنچه که تکلیف شماست فقط یک عتق رقبه است. خُب اگر در اینجا از مولا سؤال کنند که منظور شما از رقبه چه رقبه‌ای هست؟ آن می‌گوید که خودت میدانی؛ من دیگر در اینجا برای تو شرح نمی‌دهم که منظور و مراد من از رقبه، رقبۀ مؤمنه است یا غیر مؤمنه است؛ رجل است یا امراه؛ شابه است یا شیخ هرم و امثال‌ذلک. من می‌گویم: أعتق رقبةً، تو خودت ببین در مقام امتثال کدام‌یک از این افراد در نظر تو تکلیف متوجه به او خواهد بود. اینجا مولا فقط در مقام بیان است. یعنی وقتی که مولا نکره را تعیین می‌کند در این نکره اطلاق بر همۀ افراد نخوابیده است.

تفاوت بین عام و نکره در ظهور

به‌عبارت‌دیگر آنچه که بعضی از محشیین نسبت به این کلام مرحوم آخوند مطرح کردند و به این بیان خواستند رفع تعارض کنند و گفتند که بین اطلاق و بین عموم هیچ فرقی نیست؛ چطور اینکه اگر مولا یک عامّی را بیان کند ظهور در جمیع الافراد دارد و مخصص منفصل منافاتی با این ظهور ندارد و این ظهور در همۀ افراد دارد؛ مخصص بعدی می‌آید و این ظهور را تخصیص می‌زند؛ همین‌طور اگر مولا بدواً یک نکره‌ای را بیاورد، اطلاق در آنجا منعقد است و ظهور در همۀ افراد دارد؛ ظهور در شیاع و در سریان نسبت به جمیع مصادیق دارد و مقیّد منفصل بعد، می‌آید و اطلاق را تقیید می‌زند. درست مانند عام می‌ماند.