موارد انصراف در بیان مرحوم آخوند (1)

نقد و بررسی مورد سوم

کلامی که جای صحبت است و جای بحث اصولی دارد این مسئلۀ قسم سوم از اقسامی است که مرحوم آخوند از نقطه‌نظر قابلیت برای انصراف و عدم قابلیت برای انصراف ذکر کردند و آنجایی است که لفظ ما که دال بر معنای حقیقی هست، آن لفظ یک معنای مجازی را هم داشته باشد که به حدّ‌ انصراف حقیقی و جدّی از معنای حقیقی نرسد ولکن موجب تردد و موجب تردید و تشکیک مکلّف در اتیان به مکلفٌ‌به باشد. در اینجا مرحوم آخوند می‌فرمایند که اینجا جای اصالة الحقیقة است و در اینجا با اصالة الحقیقة دفع معنای مجازی می‌شود و با دفع معنای مجازی، اصالة الحقیقة متعیّن است و باید به آن معنای حقیقی عمل کرد. من‌باب‌مثال اگر رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ بفرمایند: صلّوا فی عصر الخمیس عشرَ دقائقَ. این عشر دقائق در عصر یوم الخمیس آیا به معنای صلاة مستحبی است یا به معنای دعا است که بروید دعا کنید؟ اگر این لفظ صلاة، شهرت در معنای مجازی نداشته باشد به حدی که موجب انصراف بشود ـ شکّی نیست که در زمان ائمه علیهم‌السلام لفظ صلاة، دیگر منصرف به این اعمال مخصوصه بود، امّا در زمان خود رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ و ابتدای امر معلوم نیست که انصراف به این اعمال مخصوصه داشته باشد. بسیاری از موارد منظور از صلاة در لسان شارع همان دعا بوده است ـ در یک هم‌چنین موقفی که مکلّف تردید بین معنای حقیقی «دعا» و بین معنای مجازی «اعمال مخصوصه» داشته باشد، در اینجا مرحوم آخوند می‌گویند باید اصالة الحقیقة جاری کرد.

بنا بر آن مطلبی را که ابتدائاً عرض شد، صحبت در اینجا است که آیا اصالة الحقیقة یک اصل تعبّدی است یا یک اصل منبعث از مبانی فطری است؟ اینکه ما اصالة الحقیقة را در اینجا جاری کنیم و مفهوم صلاة، به معنای اعمال مخصوصه را ما منتفی بدانیم به‌واسطۀ اصالة الحقیقة و احراز دعا را با لفظ صلات بکنیم این روی چه مبنایی است؟ آیا اصالة الحقیقه یک اصل تعبّدی است که در مورد شکّ بین معنای مجازی و معنای حقیقی اجرا می‌شود؟ که گفتیم یک هم‌چنین مسأله‌ای نیست. اگر اصالة الحقیقه به معنای یک مبناء از مبانی عرفی و فطری است؛ که عرف در اینجا اصالة الحقیقه جاری نمی‌کند. عرف اگر شک بکند در اینکه معنای حقیقی یا معنای مجازی اراده شده است، در اینجا توقف می‌کند؛ [اشکال] اینجاست که شما به جای اینکه آن توقف را در این قسم ثالث بیاورید، توقف را در قسم رابع آوردید که اصلاً شکّی نیست که نباید توقف کرد. اگر یک لفظی دلالت بکند بر یک معنای مجازی و انصراف داشته باشد به معنای مجازی از معنای حقیقی؛ لاشکّ و لاشبهه که اصلاً محلّ توقف نیست و عمل به مجاز است و عمل به بعضی از مصادیق متعیّنه است. شبهه در آنجاست که لفظی که دلالت بر معنای حقیقی می‌کند از نقطه‌نظر دالّ بر معنای مجازی، سیّان باشند و علی السّواء باشند و ما نتوانیم تشخیص معنای حقیقی و معنای مجازی را از کلام مولا بدهیم؛ اینجاست که فطرت و عقل انسان حکم به توقف می‌کند و باید توقف کرد؛ نه آنجایی که لفظ دلالت بر معنای مجازی می‌کند و انصراف از معنای حقیقی دارد، اینجا جای توقف نیست. در اینجا خود انصراف، قرینةٌ هادیةٌ علی المعنی المجازی اینجا جای توقف نیست؛ در آنجایی که ما نتوانیم معنای حقیقی با معنای مجازی را تشخیص بدهیم آنجا باید توقف کرد. امشب روی این مطلب فکر کنید