بحث در مسئلۀ اجزاء و ترتّب احکام (1)

تلمیذ: این مربوط به موضوعات احکام نیست؟

استاد: نه‌خیر، اصلاً به اینها ربطی ندارد و به اینها مربوط نیست البته در مورد خطا و نسیان در بعضی از احکام یک آثاری هم مترتب می‌شود و قبلاً هم گفتیم که اگر عقود و اینها خطا و اشتباهی باشد عقد منعقد نمی‌شود.

تلمیذ: در جزا چطور است؟

استاد: در جزا هم همین‌طور است، اصلاً اینها مترتب نمی‌شود؛ اگر انسان نسیاناً عملی را مرتکب شود یا اشتباه بشود و وطی به شبهه کند، جزا ندارد.

تلمیذ: در مورد قذف ...

استاد: آن به‌خاطر این است که یک اثری می‌گذارد، بالأخره یک ظلمی بر شخصی واقع شده است و آن از این باب است مثل اینکه وقتی یک بچه در سه‌سالگی بزند شیشۀ همسایه را بشکند، شما که پدرش هستید باید بروید پولش را بدهید؛ چون بالأخره یک قضیۀ خارجی واقع شده است، عقاب ندارد؛ ولی یک اثرات خارجی که دارد و لازمۀ اینکه ظلم نباشد این است [که پولش را بدهید]. اما مورد عقاب و فلان و این حرف‌ها نیست بلکه در مورد جزای دنیوی است.

خب این عبارت مرحوم آخوند بود البته ایشان در این قسمت و در بحث حجیت امارات که مقام علم قطعی و علم تفصیلی نسبت به احکام واقعی هستند، به این نحوه بیان کرده‌اند که اول مقام اقتضاء است و بعد مقام انشاء است و بعد فعلیت است، در بحث جمع بین حکم واقعی و ظاهری ـ که این جلسه را به‌عنوان مقدمه عرض کردیم ـ در آنجا مرتبۀ فعلیت را قبل از مرتبۀ بعث و زجر و مقام انشاء می‌دانند و اختلاف بین این دو که ناشی از تضاد در عبارت مرحوم آخوند است،¹ إن‌شاءالله در جلسۀ بعدی بیان می‌کنیم.

اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد