بحث در مسئلۀ اجزاء و ترتّب احکام (2)

وجود نوعی مدارا در نظام تربیتی اسلام

مفسدۀ موبقه یعنی مفسده‌ای که در مخالفتش هلاکت قطعی است؛ اگر هلاکت قطعی متوجه مکلف باشد آیا شارع تأخیر می‌اندازد؟ هیچ‌وقت این کار را نمی‌کند. پس معلوم می‌شود که اصلاً در نظام تربیتی یک نوع مدارا و عفو هم همراه با موضوعات وجود دارد؛ یعنی به‌عنوان شرط خارج از موضوع، این عنوان مدارا و عنوان عفو در خارج هست و ما همین مطلب را در بعد از تکلیف هم سریان می‌دهیم. من‌باب‌مثال اگر شخصی عمل خلافی انجام داد و پیش شما آمد و گفت که من شوهر دارم و عمل خلافی را انجام دادم، حالا شما به او چه می‌گویید؟! آیا می‌گویید که باید اعدامت کنند؟! می‌گوید: خودت را باید اعدام کنند چرا من را اعدام کنند! می‌گویید که برو توبه کن إن‌شاءالله خدا از سر تقصیراتت می‌گذرد.

امیرالمؤمنین علیه‌السّلام هم در محاکمات و در قضاوت‌ها همین‌طور بودند؛ مثلاً زن پیش امیرالمؤمنین می‌آمد و می‌گفت که یا علی من زنا کردم حضرت هم می‌فرمود: برو برو، اصلاً اجازۀ صحبت نمی‌داد، می‌فرمود: برو خدا از تو می‌گذرد! بعد او خیلی اصرار می‌کند و برای مرتبۀ بعد می‌آید حضرت می‌فرماید: مثلاً الآن حامله هستی حالا برو حملت را بکن ببینم چه می‌شود. حضرت اصلاً نمی‌خواهد حکم را بر او مترتب کند؛ اما خودش اصرار می‌کند، انگار می‌گوید که بیایید سنگسار و رجمم کنید، حضرت می‌گوید نمی‌خواهد رجم کنی برو خدا أرحم الراحمین است و می‌بخشد اما می‌گوید که نمی‌خواهم! وقتی به این مرحله می‌رسد که دیگر خودش چند مرتبه می‌آید اصرار می‌کند آنجا دیگر حکم ملزمه می‌آید و دیگر باید مسئله به این نحو باشد.¹

حالا صحبت در این است که این احکام وقتی که در مرحلۀ ملاکات دارای مصلحت هستند و هیچ مانعی برای اتیان مکلف نسبت به این حکم نیست در اینجا صرف اطلاع و عدم مانع بر جریان حکم، خودش حکم انشائی می‌شود.