
بررسی حدیث رفع (1)
حدیث رفع و دلالت آن بر اصل برائت محور اصلی این جلسه است. آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با بررسی فقرۀ «ما لا یعلمون» از حدیث رفع، نحوۀ استدلال اصولیان بر برائت در موارد جهل به حکم شرعی را تبیین میکند. در ادامه، دیدگاه مرحوم آخوند خراسانی درباره رابطۀ حکم ظاهری، ایجاب احتیاط و استحقاق عقاب بررسی میشود و این پرسش مطرح میگردد که آیا شارع میتواند آثار عقلی مانند استحقاق عقاب را رفع یا جعل کند یا تنها در قلمرو احکام شرعی اختیار دارد. سپس اشکالهای واردشده بر این دیدگاه و پاسخهای مرحوم آخوند تحلیل میشود و نسبت میان حکم ظاهری، احتیاط و مؤاخذه روشن میگردد. بخش پایانی جلسه نیز به نقش عقل در حکم به استحقاق یا عدم استحقاق عقاب و ارتباط قاعدۀ قبح عقاب بلابیان با احکام شرعی اختصاص دارد و مبنای عقلی اصل برائت را توضیح میدهد.
بررسی حدیث رفع (1)
7اشکال مرحوم حکیم بر پاسخ مرحوم آخوند
مرحوم آقاي حكيم در اينجا يك اشكالي بر مرحوم آخوند وارد ميكند و ميفرمايند كه مرحوم آخوند بين اثر شرعي و ايجاب و احتياط، قائل به واسطه شدهاند، ايشان ميفرمايند كه حكم ظاهري مجعول مِن قِبَل شارع است و اين علت است براي وجوب يا آن حرمت، اين برای ايجاب و احتياط علت ميشود؛ يعني شارع اوّلاًبلااوّل در عالم ظاهر جعل وجوب يا جعل حرمت ميكند و بعد بهواسطۀ جعل وجوب و يا جعل حرمت، ايجاب و احتياط در اينجا مجعول ميشود. ايشان ميخواهند بفرمايند كه اصلاً بين حكم ظاهري و ايجاب و احتياط فرقي نیست.1
اين مطلب صحيح است و بين حكم ظاهر و ايجاب احتياط فرقي نيست؛ يعني «لَو لَم یَكُن عِندَنا العِلم بِالحُکمِ الواقعی فَلابُدَّ أن نَحکُمَ بِالفِعل إمّا بِفعلِ المُكلَّفُبِه وَ إمّا بِتَركِ المُكلَّفُبِه»؛ يا وجوب در اينجا مطرح است؛ يعني الزام فعل در اينجا مطرح است، ايجاب احتياط به فعل است يا حرمت فعل و كفّ نفس عَنِ الفِعل در اينجا مطرح است، اين ايجاب احتياط بالنسبه به ترك است؛ يعني ايشان ميخواهند بفرمايند كه «لا فَرقَ بَینَ الحُكمِ الظاهری وَ بَینَ ایجابِ الإحتیاط بَل واحدٌ مِنهما عینُ الآخَر وَ هما سیّان وَ شَیءٌ واحِد سَواءٌ قُلنا بِالحُكمِ الظاهری وَ سَواءٌ قُلنا بِالحُكمِ الظاهری الوُجوبیّة أو التحریمی و سَواءٌ قُلنا بِایجاب الاحتیاط».
اين مطلب درست است؛ يعني وجوب فعل يا حرمت فعل «لَیسَ شَیءٌ غَیرَ إیجابِ الإحتیاط بَل نَفسُهُ» يعني عبارة أخریٰ هستند «سِواءٌ قُلنا إنسان أو قُلنا أنَّه بَشَر هُما مَفهومان یُشیرُ إلی شَیءٍ واحد». حكم ظاهر يعني حكمي كه مكلف را به اتيان به فعل و يا به ترك فعل ملزم ميكند، اين همين ايجاب احتياط است و اين همان است كه ما گفتيم خلاف ما أنزل الله است.
در بحث دلالت آيات قرآن بر عدم ايجاب احتياط ميگفتيم که ايجاب احتياط عبارةٌ أخریٰ از حكم است يعني سَواءٌ بگويیم که «هذا حرامٌ» و سَواءٌ بگويیم که «یَجبُ الإحتیاطُ فیه» چه فرق ميكند؟! هر دو يكي است. سَواءٌ بگويیم که «هذا واجبٌ» و سَواءٌ بگويیم که «هَذا یَجبُ الاحتیاطُ فیه بِالنّسبَةِ بِفعلِه».
- حقائق الأصول، ج 2، ص 227:
«لا یخفی انّه لیس علی ما ینبغی مِن جهة... عین وجوب الاحتیاط.»
- حقائق الأصول، ج 2، ص 227:
