بررسی حدیث رفع (3)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

صحبت در حديث رفع بود و اينكه فقراتي كه در حديث رفع هستند ناظر بر معنا و مفهوم غير اختياري بودن فعل مكلف نسبت به مكلفٌ‌به و مأمورٌبه هستند يااينكه نهايت كلفت و نهايت مشقت در اتيان فعل مكلفٌ‌به است؛ يا غير اختياري يا نهايت مشقت. بنابراين منظور از «ما لا یَعلَمون» در اين فقرات، عدم علم نسبت به حكم و جهل در شبهات حكميه ـ که عبارت است از فقدان دليل و اجمال دليل و تعارض ادلّه ـ نیست؛ بلكه منظور از «ما لا یَعلَمون» در اينجا به معناي «ما لا یَلتَفِتون» است.

عرض شد آيۀ شريفه كه می‌فرماید:‌

﴿رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذۡنَآ إِن نَّسِينَآ أَوۡ أَخۡطَأۡنَا رَبَّنَا وَلَا تَحۡمِلۡ عَلَيۡنَآ إِصۡرٗا كَمَا حَمَلۡتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلۡنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ﴾¹

دیروز عرض شد که منظور از خطا و نسيان چه چيزي است و منظور از «إصر» چيست. در آيۀ ديگر مي‌فرمايد: ﴿وَيَضَعُ عَنۡهُمۡ إِصۡرَهُمۡ وَٱلۡأَغۡلَٰلَ ٱلَّتِي كَانَتۡ عَلَيۡهِمۡ﴾² كه «إصر» با صاد به معناي ثقل و مشقّتي است كه بر امم گذشته به‌واسطۀ تكاليف‌شان بر آنها بود و عقوباتي كه...

تلميذ: ابتدائاً بود يا عقوبتاً بود؟

استاد: حالا عرض مي‌كنم. به‌واسطۀ ظن يا به‌واسطۀ خطا و نسيان و امثال‌ذلك خداوند متعال عقوباتي را در اين دنيا براي آنها مدّنظر داشت. اينها همه «إصر» بودند. در روايت هم داريم که اگر شخصی گناهي مي‌كرد و يك ذنبي را مرتكب می‌شد، مي‌بايست مائة سنين توبه كند يا خمسين یا ثمانين سنة توبه داشته باشد.³ برحسب اختلاف مراتب ذنب، مراتب توبه و مدت و عمل توبه تفاوت داشت. خداوند اين «إصر» را از اين امت برداشته است؛ يا مجازات‌هايي كه به‌واسطۀ بعضي از گناهان براي افراد در امم گذشته پيدا مي‌شد كه ﴿فَتُوبُوٓاْ إِلَىٰ بَارِئِكُمۡ فَٱقۡتُلُوٓاْ أَنفُسَكُمۡ﴾⁴ در اينجا چنين عقوبت و كفارۀ ذنب قطعاً در امت رسول خدا نيست و روايت هم بر اين مسئله دلالت دارد كه خداوند به رسولش در شب معراج مي‌فرمايد: