بررسی حدیث رفع (3)

كانتِ الأُممُ السّالِفةُ یَتوبُ أحدُهُم مِن الذّنبِ الواحِدِ مِائَة سَنَةٍ أو ثَمانین سَنةً أو خَمسین سنةً ثُمّ لا أقبلُ تَوبتهُ دون أن أُعاقِبهُ فی الدُّنیا بِعُقوبةٍ و هی مِن الآصارِ الّتی كانت عَلیهِم فَرَفعتُها عن أُمّتِك و إنَّ الرّجُل مِن أُمّتِك لیُذنِبُ عِشرین سنةً أو ثلاثین سنةً أو أربعین سنةً أو مِائة سنةٍ ثُمّ یتوبُ و یَندَمُ طَرفةَ عینٍ فأغفِرُ لهُ ذلِك كُلّهُ.¹

اين «إصر» در اینجا برداشته شده و خداوند اين امت مرحومه را مشمول اين لطف و عنايت خودش قرار داده است. 

مفهوم خطا و نسیان از دیدگاه علامه طباطبایی

در اين آيه و در اين فقره عبارت‌هايي هست كه بايد مورد تأمل قرار بگيريد و حالا كه وارد اين بحث شديم بهتر است كه يك قدري بيشتر ادامه بدهيم؛ يكي خطا و نسيان است كه اين خطا و نسيان همان‌طوري‌كه خود مرحوم علاّمه طباطبايي ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ در الميزان مي‌فرمايند که خطا و نسيان از افعال غير اختياریه است و همين‌طور تكليف به عدم ما لا یطاق اين تكليف ‌ـ تكليف ابتدايي ـ مِن الله تعالی مذموم است.² ايشان به يك نحوي اين خطا و نسيان را توجيه مي‌كنند؛ به يك قسمي اين را توجيه مي‌كنند و مي‌فرمايند كه منظور از خطا و نسيان نفس خطا و نفس نسيان نيست؛ بلكه منظور عبارت از مقدمات خطا و نسيان است؛ يعني مقدمات اختياري كه انسان مقدمتاً بعضي از كارهايي را انجام بدهد كه منع از خطا كند، منع از نسيان كند. به عبارت ديگر در اينجا خطاب متوجه اسباب دافعۀ خطا و نسيان شده است، نه به نفس خطا و نسيان؛ چون نفس خطا و نسيان از امور غير اختياري است و محال است كه عقاب و مؤاخذه بر امور غير اختياريه متعلق شود. بنابراين منظور از آيه اين است كه «﴿رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذۡنَآ إِن نَّسِينَآ أَوۡ أَخۡطَأۡنَا﴾ ربّنا لا تؤاخذنا بقصورنا عن الأسباب المانعة عن الخطاء و النسیان». ایشان اينجا را به اين كيفيت به‌اصطلاح توجيه مي‌كنند.