بررسی حدیث رفع (6)

ردّ ایراد مرحوم عراقی

اشکالی که در کلام مرحوم عراقی به‌نظر می‌رسد این است که همان‌طوری‌‌که عرض کردیم باید ببینیم مراد متکلم از رفع، نفس متعلّق اوست که فعل است یا مطلبٌ آخر؟ این مسئله در مورد کنایه و فرقی که بین کنایه و مجاز ذکر کرده‌اند به‌خوبی روشن می‌شود. 

تفاوت مجاز و کنایه

در مجاز بحث بر سر این است که لفظ استعمال بشود در غیر ما وضع له بعنایةٍ؛ اسد برای حیوان مفترس وضع شده است و این حیوان مفترس در رجل شجاع لعنایهٍ بقدر المشابهة و الاستعارة استعمال می‌شود، این مجاز می‌شود؛ اما در بحث کنایه خلافاً لتفتازانی و بسیاری از بلغا و ادبا، کنایه از بحث مجاز خارج است و بحث همان بحث موضوع له و معنای حقیقی است، منتها عنایت مطلب دیگری است و جهت دیگری است، اراده مطلب دیگری است. در مجاز استعمال لفظ بر غیر ما وضع له است، حالا بنا بر یکی از هر کدام از دو اصطلاحی که در مجاز در بحث استعارات هست؛ اینکه اصلاً اسد در غیر ما وضع له استعمال می‌شود؛ یعنی وقتی که می‌گوییم: رأیت الأسد فی الحمّام منظور اصلاً این است که گفتیم: رأیت رجلاً شجاعاً فی الحمّام منتها عوض از رجل شجاع أسد را آوریم تا دالّ بر شجاعت باشد، این اصلاً استعمال لفظ در غیر از ما وضع له است. بنا بر مبنای سکّاکی این است که أسد در ما وضع له خودش استعمال شده است که همان حیوان مفترس است؛ منتها در عالم اعتبار و تنزیل دو مصداق برای حیوان مفترس مدّنظر قرار گرفته است: یکی حیوان مفترس ذو أنیاب و ذو ذنب و ذو وَبَر و رأس و مخالب و اینها مصداق برای اسد است؛ یکی هم حیوان ذو رجلین و مستوی القامة و انسان مصداق برای او است در عالم اعتبار. علیٰ‌ایّ‌حال آن شخص مدّنظر است؛ رجل شجاع مدّنظر است که خلاف ما وضع له لغوی اسد است.