بررسی حدیث حجب (2)

شما در اینجا فقط می‌توانید یک مطلبی را مدعی بشوید که ـ ایشان ادعای این مسئله را می‌کند ـ چون حجب استناد إلی الله داده شده است، از این باب، این روایت مختص به شبهات حکمیه است، چون در باب شبهات موضوعیه، جهل مکلف نسبت به موضوع لا یستَنَدُ إلی الله تعالی. من که به ماهیت این اناء جاهل هستم این جهل من استناد به پروردگار نیست؛ بلکه استناد به اسباب و علل طبیعی خارجی است، مثل استناد به عدم لون این مایع است، استناد به شهادت شهود است که خطأً أو عناداً، استناد شهادت به زور دادند، استناد به جهل و خطأ من است، این علل و اسباب خارجیه موجب می‌شوند که مکلف نسبت به موضوع جهل پیدا کند، یااینکه مکلفی حتی نسبت به حکم جهل پیدا بکند که عرض کردیم، اما از نقطه‌نظر استناد حجب إلی الله تعالی اختصاص به شبهات حکمیه‌ای دارد که پروردگار متعال علت اصلی و سبب اصلی برای عدم ابلاغ آن می‌باشد که حجج خود را به تبلیغ آن امر نکرده است. این مطلبی بود که در اینجا هست.

پس به این بیان مرحوم اصفهانی اصلاً مسئله را از شبهات موضوعیه خارج کردند و در شبهات حکمیه منحصر کردند که اشکالی که عرض شد در اینجا وارد می‌شود. برفرض اینکه نظر ایشان نسبت به شبهات حکمیه صحیح باشد، ایشان این روایت را اختصاص دادند به آن مواردی که حجب مِن الله تعالی نه به‌واسطۀ اخفاء ظالمین و دواعی أُخر، بلکه به‌واسطۀ عدم امر به تبلیغ منّةً علی العباد این حجب در اینجا تحقق پیدا کرده باشد، نظیر روایتی که عرض شد از امیرالمؤمنین علیه‌السّلام:

إنَّ اَللهَ اِفتَرَضَ عَلَیكُم فَرائِضَ فَلاَ تُضَیِّعوها و حَدَّ لَكُم حُدوداً فَلاَ تَعتَدوها وَ نَهاكُم عَن أشیاءَ فَلاَ تَنتَهِكوها و سَكَتَ لَكُم عَن أشیاءَ وَ لَم یَدَعها نِسیاناً فَلا تَتَكَلَّفوها.¹

تنظیر به مسئله نسخ

این نظیر آن است که ارادۀ شارع به عدم ابلاغ تعلق بگیرد منّةً علی العباد؛ مثل اینکه ما در مورد نسخ قائلیم به اینکه حکم ناسخ مِن أوّل الأمر در مقام انشاء مجعول است اما بعد از مضیّ زمان و حلول وقتِ نسخِ منسوخ تنجّز و فعلیت پیدا می‌کند، به‌نحوی‌که ولو اینکه شارع ـ دقت کنید اینجا، جای خیلی دقیقی است ـ ولو اینکه شارع به ناسخ علم پیدا کند لا یجوز له العمل بِناسخ قبلَ حلولِ وقت عملِهِ درست شد؟! ولو اینکه شارع علم پیدا کند این حکم منسوخ بعد از سنَتَین یُنسَخ، از الآن شارع نمی‌تواند عمل کند بلکه باید تا سنتین صبر کند، تا وقت حلول عملِ حکم به منسوخ بیاید و در آنجا عمل کند ﴿قَدۡ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجۡهِكَ فِي ٱلسَّمَآءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبۡلَةٗ تَرۡضَىٰهَا﴾² معلوم می‌شود که خود شارع علم به ناسخ داشته که می‌خواهد بیاید، منتها مدام منتظر بوده چه وقت این ناسخ می‌خواهد بیاید. یااینکه نسبت به بسیاری از احکام این‌گونه است.