روایات راجع به حلّیت مشتبه (4)

تلمیذ: با ادلّۀ تنجّز علم اجمالی تعارض پیدا می‌کند؟

استاد: کدام علم اجمالی؟

تلمیذ: یا ادلّۀ عقلی داریم یا ادلّۀ نقلی داریم.

استاد: «کُلُّ شَیءٍ لَک حلال» در مقام شک است علم اجمالی اصلاً شک را برمی‌دارد، نوبت اصلاً به ادلّه نمی‌رسد. علم اجمالی مقام علم است؛ مقام ظن و شک که نمی‌تواند با مقام علم مقاومت کند!

نکتۀ دوم

مطلب دیگری که در اینجا به نظر می‌رسد این است که در علم اجمالی آن ظرف شبهه با وجود علم اجمالی باقی است به بقاء علم اجمالی، یعنی علم اجمالی در آن ظرف شبهه‌ای که مصداق برای احد التکلیفین است هیچ‌وقت ازبین نمی‌رود؛ البته با یک بیان دیگری که ما بعداً آن را بیان می‌کنیم علم اجمالی منحل می‌شود و انحلال علم اجمالی در ظرف شبهه منوط بخروجِ أحدِ الأطراف عن دائرةِ العلمِ الإجمالی است. اگر قرار باشد که آن اطراف وجود داشته باشد و با حفظ آن اطراف، علم اجمالی مترتب بشود، تا وقتی که آن اطراف در جای خودشان وجود دارند، آن علم اجمالی ما به قوت و منجزیّت خودش باقی است و اگر یکی از این اطراف، از تحت علم اجمالی بیرون بیاید، آن علم اجمالی منحل و مبدّل به شبهۀ بدویه و شک بدوی خواهد شد که آن حکمش جداست.

حالا در مانحن‌فیه که ما علم اجمالی به وجود محرمات داریم و شک در دخول شرب توتون در محرمات یا عدم دخول شرب توتون در محرمات داریم، صحبت ما در اینجا این است که یا قبلَ الفحصِ عن المحرمات بحث از علم اجمالی می‌شود یا بعد از فحص از محرمات و هیچ شکی نیست که قبلَ الفحصِ عن المحرمات گرچه علم اجمالی به‌وجود محرمات هست، الاّ اینکه عمل به این علم اجمالی اصلاً معنا ندارد؛ چون موقعیت و ظرف عمل به عام قبل از فحص از مخصِّص است. همان‌طوری‌که در عمل به عام قبل از فحص از مخصِّص ما این عمل را غیر جایز می‌دانیم و قبل از فحص از مخصِّص نمی‌شود به عام عمل کرد این علم اجمالی [منجّز نیست].