بررسی دلیلیت اجماع بر برائت (1)

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

بحث در اجماعِ در برائت است ادلّه از آیات و روایات بیان شد؛ بعضی از آیات و روایاتی که دلالت بر برائت دارند مورد خدشه و بعضی از آنها محل استدلال بودند.

دیدگاه مرحوم آخوند دربارۀ اجماع بر برائت

صحبت به اجماع بنا بر متن کفایه رسید و مرحوم آخوند می‌فرمایند که اجماع بنا بر آنچه که اجماع منقول حجت باشد، این اجماع نمی‌تواند دلیل بر برائت باشد از باب اینکه ممکن است نظر قائلین به اجماع در برائت شرعیه استناد به حکم عقل یا به حضور نقل باشد؛ بنابراین این اجماع محل خدشه است از جهت اینکه تحقق این اجماع هیچ‌گونه کشفی از رضای معصوم ندارد.

اقسام اجماع و تطبیق آن بر مسئلۀ برائت

البته مرحوم آخوند نسبت به اجماع عملی در اینجا ساکت هستند و شاید نظر ایشان بر این است که اجماع عملی مفروغٌ عنه است که در اینجا به‌طورکلی حجیّت ندارد. اجماع عملی این است که خود شخص بنفسه تتبّع آراء فقها را در هر عصر و زمانی نسبت به موارد برائت و اشتغال بنماید و از تتبّع آراء و عدم خلاف در فتاوای آنها در مسائل مختلفه، رضای معصوم را در برائت شرعیه و اباحۀ شرعیه کشف کند. این اجماع، اجماع عملی است.¹

و اما اجماع نقلی این است که راوی برای انسان نقل اجماع کند؛ افراد نقل اجماع کنند و انسان از این نقل علم پیدا کند که این مسئله مورد نظر امام علیه‌السّلام است که البته به‌طورکلی از اجماع نقلی هیچ‌گونه علمی برای انسان حاصل نمی‌شود. چون همان‌طوری‌که فرمودند اگر ما خیلی روی این نقل اتکاء داشته باشیم از باب توثیق خبر عادل این نقل را صحیح بدانیم؛ یعنی این شخص در نقل این اجماع خطا نکرده است. اما صحبت روی خود منقول است که خود آن منقول که آن اجماع است چه نحوه برای این شخص حاصل شد؟! صحبت در این است. اگر خود او آمده تتبّع کرده و آراء را در مسائل مختلفۀ فقهی دیده است و کتاب‌هایی که متضمن فتاوای فقهاء در هر عصر و زمانی است، آن کتاب‌ها را بررسی کرده و دیده و موردی که آن مورد برائت است و فقهاء قائل به احتیاط شده‌اند مشاهده نکرده است؛ اگر این‌طور است این یک مطلبی است.