بررسی دلیلیت اجماع بر برائت (1)

حالا همۀ فقهاء یک عصر آمدند فتوا دادند بر اینکه شطرنج حلال است؛ ما هم نظر امام را نمی‌دانیم که آیا حرمت شطرنج مورد نظر امام است یا حلّیت مورد نظر امام است؟ من‌باب‌مثال اصلاً دلیل هم نداریم؛ می‌گوییم که از این فتوای مجموع کشف می‌کنیم که نظر امام موافق است، چرا؟ چون اگر نظر امام مخالف بود می‌بایست این نظر را در ضمن یک نفر بیان کند که یک مخالفی در اینجا دارد. حالا من که در اینجا به علم امام و به نفس امام اشراف ندارم، بلکه از راه نگاه به فتوای فقهاء می‌خواهم علم به [رأی] امام ببرم، در اینجا اگر شخصی در مقابل آنها مخالف باشد، از کجا من بفهمم که نظر آن اکثریت با نظر امام است یا نظر شخصی که مخالف است چون لعلّ نظر این کسی که مخالف است مخالف نظر امام باشد؟!

تلمیذ: اینها هم دارند همین کار را می‌کنند مثل ابن ادریس و ابن عقیل می‌گویند که...

استاد: حالا صحبت می‌کنیم. بنابراین از میان این جمع یک نفر وقتی که می‌خواهد بیرون بیاید، هیچ دلیلی ما نداریم بر اینکه نظر این موافق با نظر امام است یا مخالف نظر امام است، لعلّ اینکه امام علیه‌السّلام آمده نظر خودش را در ضمن فتوای ابن ادریس بیرون داده است؛ چون دلیل بر این است که یک نفر بیاید مخالفت کند، حالا ما می‌توانیم بگوییم که آیا نظر ابن ادریس در اینجا موافق نظر امام است؟! نه، چرا؟! چون اصل مثبت می‌شود. آیا ما می‌توانیم بگوییم که نظر ابن ادریس مخالف نظر امام است؟! آن‌هم نمی‌توانیم حرف بزنیم لعلّ اینکه امام از باب لطف آمده ابن ادریس را جلو انداخته که در مقابل آن جمع یک نظر مخالفی بدهد.

پس وجود یک مخالف و دو مخالف و سه مخالف، نه موافقت با نظر امام را اثبات می‌کند، نه مخالفت با نظر امام را اثبات می‌کند، حالا که این مخالف نتوانست موافق را اثبات کند، آن اکثریت هم طبعاً همین خواهد شد که نه موافقت از این اکثریت فهمیده می‌شود نه موافقت فهمیده می‌شود.