نکاتی در باب اجتهاد و شمّ‌الفقاهة

آن‌وقت فردا که در بحث شرکت می‌کند مسائل یا مطالبی که فرض کنید صحبت و بحث می‌شود را باهم مقایسه بکند.

دأب علامه در نوشتن تقریرات درس

دیگر اینکه دأب مرحوم آقا بر این بود که به‌مجرد اینکه منزل می‌رفتند مطالب و خلاصۀ آن بحث را یادداشت می‌کردند. روز پنج‌شنبه و جمعه را برای تقریر کلّی می‌گذاشتند یعنی تقریر تمام بحث با اشکالاتش را در همان شب تمام می‌کردند، پنج‌شنبه و جمعه اختصاص به مُبیَضِّۀ مطالب داشت. مسوده‌اش برای شب‌های گذشته بود پنج‌شنبه و جمعه به تقریرات می‌گذشت و مشخص است که ـ من تقریرات ایشان را هم می‌بینیم وقتی می‌آیم ـ سر فرصت این تقریرات نوشته شده‌اند و این‌طور که خودشان می‌گفتند مطلب این‌طور بود.

مطلب دیگری که ایشان به من سفارش می‌کردند حتماً شما این مسئله را درنظر بگیرید اینکه هیچ‌وقت به کلام استاد اعتماد نکنید. خود انسان باید برود به خود آن مدرک مراجعه کند. ایشان می‌فرمودند که کرّات و مرّات اتفاق می‌افتاد که مرحوم آقای خوئی یا مثلاً دیگران ـ بیشتر مرحوم آقای خوئی ـ یک کلام را از استادشان مرحوم نائینی نقل می‌کردند مثلاً از تقریر فلان، وقتی ما مراجعه می‌کردیم می‌دیدیم که این‌طور نیست. گاهی اشتباه می‌شد.

مطالعۀ کامل و اتخاذ مبنا قبل از ورود به بحث

مطلب دیگری که ایشان می‌فرمودند راجع به این مسئله اینکه تمام جوانب این بحث را ـ می‌گفتند ـ ماقبل از اینکه یک بحثی بخواهد شروع بشود جدای از خود بحث مطالعه می‌کردیم. فرض کنید راجع به جمع بین ضدین، اجتماع امر و نهی یا فرض کنید در مسئلۀ تداخل یا ترتّب یا امثال‌ذلک. ایشان می‌گفتند: ما جدای از بحث و سریعتر از خود استاد این مسائل را بررسی می‌کردیم و آن نتیجه برای ما پیدا می‌شد. لذا ایشان می‌گفتند که در بسیاری از مباحث وقتی که استاد یک مطلبی را مطرح می‌کرد اشکالاتی را که ما می‌کردیم جلوتر از درس بود؛ یعنی می‌دانستیم این روند بحث به کجا می‌رسد. چون معمولا بحث به شکل مقدمه است؛ مقدمۀ اولیٰ، مقدمۀ ثانی، مقدمۀ ثالث و رابع تااینکه به آن نتیجۀ مطلوب برسیم. ما در یکی از این مقدمات با آن نتیجه‌ای که ما از بحث گرفتیم می‌دیدیم که تخالف شد، اشکال وارد می‌کردیم در نتیجه نوبت به سایر مسائل نمی‌رسید!