نکاتی در باب اجتهاد و شمّ‌الفقاهة

به‌طورکلی سبک برای بحث ایشان این بود که با یک نتیجۀ از قبل پیش‌بینی شده شاگرد در بحث باید شرکت کند. مسئله در ذهنش تمام باشد آن‌وقت باید بیاید ببیند آنچه را که در بحث مطرح می‌شود با برداشت او تطبیق دارد یا نه؟! چون لعلّ اینکه استاد مطالب دیگری را بیاورد مطرح بکند و رأی او را تغییر بدهد. این تبدل رأی بسیار مسئلۀ حساس است که انسان اول یک مطلب را در ذهن خودش مستقر کرده است؛ بعد استاد می‌خواهد آن موازین را با موازین دیگر جایگزین کند و تغییر برای او پیدا بشود؛ این در حصول اجتهاد نقش اساسی دارد. غیر از این است که انسان ابتدائاً بیاید مطالعه کند و یک مطلبی در ذهنش بیاید و نتیجه هم بگیرد و دیگر نسبت به آن قضیه بحث انجام نشود؛ یااینکه به جلسۀ درس بیاید و نسبت به آن مطالبی که مطرح می‌شود و بحث می‌شود به یک نتیجه‌ای برسد، بدون اینکه قبلاً خودش نسبت به آن قضیه فکر کرده باشد. این دو، چندان کارایی ندارند و خلاصه مطلوب نیستند. انسان به یک نتیجه‌ای رسیده باشد بعد با یک مبانی جدید بخواهد عوض یا تثبیت شود، آن حال تغییر خیلی مهم است. آن خصوصیات و ظرائفی که باید با آن ظرائف تلمیذ اجتهاد بکند در آنجا روشن می‌شود که اشتباهی فرض کنید که در موقع مطالعه و تأمل و تفحّص مرتکب شده است چه منابعی را حذف کرد و به چه مسائلی دسترسی پیدا نکرده است. اینها آن چیزهایی است که نقش اساسی دارد. بعد هم دیگر راجع به خود بحث و مباحثه که ایشان خیلی نظر داشتند.

اجتهاد از منظر مرحوم علامه طهرانی

و اما نکته‌ای را که خیلی ایشان نسبت به اجتهاد و بحث اجتهادی نظر داشتند این بود که اجتهاد را صرفاً یک فن منحصر در کتاب و سنت نمی‌دیدند؛ بلکه یک مجموعه‌ای می‌دیدند که آن مجموعه من‌حیث‌مجموع موصل به اجتهاد و به استنباط است.