دیدگاه مرحوم آخوند در برائت عقلیه

[عقل می‌گوید که] نمی‌میری که حالا این را انجام ندهی، طوری نمی‌شود، از آن‌طرف اگر تو این را با دلیل حرمت انجام بدهی در آنجا وزر و وبال حرمت تو را می‌گیرد. پس عقل در اینجا احتمال مفسده می‌دهد؛ احتمال مفسده که داد، موضوع برای قاعدۀ وجوب دفع ضرر محتمل که همان ضرر است منعقد می‌شود و موضوع مهیّا می‌شود؛ پس وجوب دفع ضرر محتمل در اینجا می‌آید می‌گیرد. این وجوب دفع ضرر محتمل را گرفتن دیگر نمی‌تواند با قبح عقاب بلا بیان معارضه بکند؛ چون همین قاعده بیان است. این قاعده به کمک همان ادلّۀ شرعی که در اینجا وجود دارند بیان می‌شود. پس قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان بر وجوب دفع ضرر محتمل حاکم نشد.

حالا بعداً عرض می‌کنم خود افرادی که به قاعدۀ وجوب دفع ضرر اعتراض می‌کند خودشان در مواردی توقف می‌کنند؛ یعنی همان افراد مستشکل به وجوب دفع ضرر احتیاط می‌کنند و همان‌طوری‌که عرض کردم یک فطرت است؛ یعنی یک قانون و قاعدۀ فطری است که می‌آید و موارد را تبیین می‌کند که انسان در کجا احتیاط کند و در کجا به قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان تمسّک کند.

یک مثال می‌زنم شما شبحی را از دور می‌بینید که دارد به‌طرف شما می‌آید. الآن در دست شما تفنگ هست. احتمال می‌دهید که من‌باب‌مثال حمار باشد، احتمال هم می‌دهید انسان باشد، آیا تیر می‌زنید؟! چرا نمی‌زنید؟! قبح عقاب بلا بیان در اینجا هست این همین است. فطرت در اینجا می‌گوید: یک درصد احتمال باشد که این انسان باشد شما باید احتراز کنید؛ درحالی‌که همین‌ها وجوب دفع ضرر محتمل را رد می‌کنند و می‌گویند: او حاکم است. شما به چه دلیل الآن در اینجا این را می‌زنید؟ کدام دلیل شرعی وجود دارد بر اینکه در دوران اشتباه بین انسان و حیوان حرام است که تیر بزنید؟! دلیل شرعی نداریم. فقط همین عقل در اینجا حاکم است که اگر یک درصد هم این انسان باشد تو یک انسانی را کشته‌ای، خب تیر نزن، مگر مجبورت کرده‌اند؟!