دیدگاه مرحوم آخوند در برائت عقلیه

همین عقل در موارد بسیطه می‌گوید که اقدامش اشکالی ندارد؛ درحالی‌که ما در شرع نداریم که من‌باب‌مثال امام صادق علیه السلام می‌فرماید که اگر در دوران امر بین انسان و حمار باشد تیر نزن! این نیاز به گفتن ندارد؛ درحالی‌که نظائرش زیاد است و مواردش زیاد است. مثلاً در مورد نکاح سؤال می‌شود که آیا اگر زنی آمد از انسان نکاح را طلب کرد و انسان احتمال بدهد که این زن زانیه است یااینکه احتمال بدهد... امام صادق علیه‌السّلام می‌فرماید که نه نباید این کار را بکنی بلکه باید او را اختبار کنی؛ او را دعوت به فجور کن اگر قبول کرد زانیه است اگر نه نیست.¹

این در حالی است که در خیلی از موارد طهارت و نجاسات اصلاً امام صادق می‌گوید برو ببینم! اگر ترشح بول گرفت آب بپاش که نفهمی این چیست!²

امام صادق در مورد نکاح آن‌طور و در مورد طهارت و نجاسات این‌طور می‌فرماید، درحالی‌که هر دو یکی است، هر دو شک است. حتی در این مورد طهارات و اینها انسان یقین دارد؛ بالأخره یک مقداری هست باز حضرت می‌گوید: رها کن! همین قدر امام علیه‌السّلام می‌خواهد شک را در انسان داخل بکند و به‌واسطۀ شک تسهیل امور بشود؛ امور در این مسائل سهل و بسیط گرفته بشود والاّ بالدقّة العقلیه ممکن است انسان این لباسش را به یک مختبر ببرد و امتحان بکند بفهمد بول است آیا می‌تواند این کار را بکند یا نه؟! چرا حضرت می‌گوید: نکن، به‌خاطر اینکه در این مسائل بنای شارع بر سهل است؛ اما در بعضی مسائل می‌گویند: قبل از فحص عمل به آن مورد جایز نیست باید اول فحص شود.

لذا مرحوم آخوند هم بنا را بر این گذاشتند که عقلاء اجرای برائت را بعد الفحص و الیأس عن الظفر بالدلیل می‌دانند نه قبل الفحص.

تلمیذ: اینهایی که می‌گویند: حکومت است مگر حکومت دایرۀ محکوم را موسّع نمی‌کند؟

استاد: نه ورود.