دیدگاه مرحوم آخوند در برائت عقلیه

همان‌طور که ما در سایر موارد هم همین مطلب را مشاهده می‌کنیم مثلاً حیات در قرآن به حیات اخروی تعبیر می‌شود ﴿وَإِنَّ ٱلدَّارَ ٱلۡأٓخِرَةَ لَهِيَ ٱلۡحَيَوَانُ لَوۡ كَانُوا يَعۡلَمُونَ﴾.¹ عمیٰ و بصر به عمیٰ و بصر معنوی و روحی و نفسی در لسان شرع تعبیر می‌شود تا به عمیٰ و بصر ظاهری؛ ﴿فَإِنَّهَا لَا تَعۡمَى ٱلۡأَبۡصَٰرُ وَلَٰكِن تَعۡمَى ٱلۡقُلُوبُ ٱلَّتِي فِي ٱلصُّدُورِ﴾.² یااینکه عقل به آن عقلی که هدایت باطن را بکند تعبیر می‌شود تااینکه آن مکر و شیطنتی را که امور دنیا را برای انسان اصلاح کند. قلب به همان قلب معنوی اطلاق می‌شود تا به این قلب ظاهری. علی‌کلّ‌حال آن حقیقتی که به‌واسطۀ آن حقیقت وضع الفاظ برای مفاهیم تصحیح می‌شود آن حقیقت در جنبۀ معنوی اقویٰ از جنبۀ ظاهری است. به عبارت دیگر ملاک مصححیّت وضع الفاظ برای معانی در جنبۀ معنوی، اقویٰ است و عقل هم غیر از این کاری را انجام نمی‌دهد. در دلیل عقلی، وجوب دفع ضرر محتمل است و قطعاً ضرر اخروی به مراتبی از ضرر دنیوی محق‌تر و اطلاق اسم ضرر بر او اولیٰ و الیق از ضرر دنیوی است.

تلمیذ: پس اینکه می‌گویند: وضع الفاظ به‌خاطر احتیاج بشر است درست است؟! وضع الفاظ برای رفع احتیاج است؟!

استاد: مگر نسبت به مسائل معنوی ما احتیاج نداریم؟!

تلمیذ: منشأ اساسی وضع الفاظ به‌خاطر امور دنیوی بود.

استاد: نه برای دنیوی نبود برای مایحتاجشان بود چه امور دنیوی چه غیر دنیوی؛ این‌طور نیست که فقط برای امور دنیوی باشد. بشر برای آنچه که می‌خواهد الفاظ را وضع می‌کند؛ حالا در یک زمان علم به این ندارد بعداً علم پیدا می‌کند در یک زمان مصداقش برایش روشن نیست بعداً مصداق پیدا می‌کند. این دلیل نیست بر اینکه از اول وضع لفظ برای این نبوده است. بشر در مخیّلۀ خودش نور را وضع می‌کند برای آنچه که موجب هدایت و روشنایی و ضیاء است. حالا در یک زمان نور چراغ نفتی و دهن بود در یک زمان نور کهرباء است؛ این دیگر به این مسئله کار ندارد وضع الفاظ دلالت بر معانی عام می‌کند.