دیدگاه مرحوم آخوند در برائت عقلیه

خواست این محبوب در اینجا مصلحت یا مفسده به آن مأمورٌ‌به می‌دهد اما خود آن مأمورٌ‌به در خارج نه این‌طور نیست. در نزدیک عاشق اگر سی نوع غذا وجود داشته باشد؛ خورشت، آبگوشت، پلو، کوکوسبزی و امثال‌ذلک هیچ‌کدام از اینها در نزد یک عاشق و محب جلوه نمی‌کند الاّ آنچه را که محبوب روی آن دست بگذارد؛ وقتی که دست گذاشت برای او از همه اینها الذّ و اطیب خواهد بود!

اینها می‌گویند که در مقام تشریع قضیۀ عاشق و معشوقی [مطرح] است؛ یعنی در مقام تشریع مسئله به خود مأمورٌ‌به و نفس آن فعلی که مکلف او را انجام می‌دهد برنمی‌گردد؛ بلکه به امر مولا و نهی مولا برمی‌گردد و اصلاً کاری به آن قضیه نداریم.

این مطلب از یک نقطه‌نظر صحیح است و آن این است که هر چه در دار تشریع است مُنشأ از ارادۀ مولاست در این بحثی نیست، این مقدار از کلام و این مقدار از فرمایش مرحوم آخوند درست است. در دار تشریع آنچه که هست عبارت از اراده مولا نسبت به مأمورٌ و نسبت به منهی است. اما نکته در این است که ارادۀ مولا با آن مأمور و با آن منهی یکی است؛ یعنی هیچ‌وقت مولا مکلف را بر یک امر غیر مقدور امر نمی‌کند. مثلاً مولا مکلف را امر به طیران کند یا بر یک امری که خارج از آن موازین عقلیه است. فرض کنید بگویید: پای خودتان را به پنکه آویزان کنید کلّه پایین باشد و این‌طور نماز بخوانید! بعضی‌ها برای ریاضات و این حرف‌ها این کار را می‌کردند و این‌طوری ذکر می‌گفتند. کلّه را در چاه می‌کردند پاهایشان هوا بود ذکر می‌گفتند! اینها امور غیر عقلایی است و مولا هیچ‌وقت این کار را انجام نمی‌دهد. چرا مولا انجام نمی‌دهد؟! چون خود مولا ما را این‌طور خلق کرده است.

خلقت انسان براساس یک نظام تکوین است که این نظام تکوین جدا از اراده و اختیار مولا نیست؛ پس مولا که مکلف را بر یک امری دستور می‌دهد با نظام تکوین باید تطبیق کند. پس مصالح و مفاسدی که بر امر مولا مترتّب می‌شود، همان مصالح و مفاسدی است که مترتّب بر مأمورٌ‌به می‌شود و هیچ‌گونه امتیاز و انفکاکی بین آنها وجود ندارد.