بررسی اجرای قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در شبهات موضوعیه
قاعده قبح عقاب بلا بيان در شبهات موضوعيه در اين جلسه توسط آيتالله سيد محمدمحسن حسيني طهراني بررسي ميشود و محور بحث، گستره اجراي اين قاعده در شبهات موضوعي و نقش عقل در تعيين منجزيت تكليف است. بحث از اشكال اختصاص اين قاعده به شبهات حكمي آغاز ميشود و سپس ديدگاه عدم جريان آن در موضوعات نقد ميگردد. استاد با تأكيد بر عقلي بودن قاعده، بيان ميكند كه ملاك «بيان» اعم از بيان شرعي و عقلي است و در موارد شك موضوعي نيز فقدان بيان موجب جريان برائت ميشود. در ادامه، تفصيل مهمي ميان شبهات ساده و موارد مورد اهتمام شارع مطرح ميشود؛ جايي كه عقل و عرف به دليل اهميت موضوع، صرف احتمال را منجز ميدانند. نتيجه جلسه اين است كه قاعده برائت در همه شبهات جاري نيست و در موارد حساس، احتياط بر اساس حكم عقل مقدم ميشود.
مرتب سازی:
بررسی اجرای قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در شبهات موضوعیه
4... پس قبح عقاب بلا بیان در شبهات موضوعیه هم قطعاً وارد است علاوه بر شبهات حکمیه چون قاعدۀ عقلی اختصاص به یک مورد دون مورد دیگر ندارد.
عدم جریان قاعده در موضوعات مورد اهتمام شارع
حالا در مورد شبهات موضوعیه صحبت در این است که هم آن قائلی که قائل به عدم مورد قبح عقاب بلا بیان در شبهات موضوعیه هست، همین قائل، قائل به این است که در بسیاری از مواردی که بدانیم شارع نسبت به آن مورد شبهه که شبهۀ موضوعیه است اهتمام دارد در آنجا نمیتوانیم این قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان را جاری کنیم؛ یعنی در آنجا مسئلۀ وجوب احتراز یا وجوب اقدام در آنجا هست.
منبابمثال در مسائلی که مربوط به حج است اگر عقل بهواسطۀ دلیل اهتمام شارع را نسبت به مسئلۀ حج استفاده کند که اینقدر حج مهم است و اگر از انسان فوت بشود کذا و کذا اگر کسی حج انجام ندهد در هنگام فوت به او میگویند: «مُت یَهودیاً أو نَصرانیاً»1 کسی که حجش فوت بشود حتی متسکّعاً باید به حج برود2 و کذا و کذا این ادلّه را اگر شخص مجتهد نگاه بکند آنوقت آیا میتواند در مورد استطاعت [برائت جاری کند؟!] اگر شما شک بر استطاعت کنید که آیا امسال مستطیع شدید یا نشدید آیا میتوانید در اینجا برائت جاری بکنید و بگویید که در اینجا بیان بر استطاعت وجود ندارد؛ من شک در استطاعت دارم پس وجوب حج هم بر ما هنوز انعقاد پیدا نکرده است، تقرّر پیدا نکرده است! نمیتوانید این حرف را بزنید، باید در اموال بررسی کنید. البته ما مسئلۀ استطاعت را طور دیگری میدانیم حالا بنا بر فرض معروف و مشهور باید اموال را بررسی کنید ببینید که آیا اموالتان شما را برای حج مستطیع کرده یا مستطیع نکرده است.
یا همینطور نسبت به مسائل خمس نسبت به مسائل زکات یا نسبت به مسائل دیگر مثل مسئلۀ نکاح که اینقدر شارع نسبت به این موضوع اهتمام داشته است یا فرض کنید نسبت به اقدام؛ اقدام بر بعضی از امور؛ همانطوری که در جلسۀ قبل عرض کردیم فرض کنید در بیابان میبینید یک جانداری دارد حرکت میکند و شما رفتهاید در بیابان آهو شکار کنید، یک حیوانی را میبینید وارد میشود و شک میکنید که این چهارپا دارد یااینکه این دوپا دارد. حیوان دوپا که ما نداریم لابد انسان است آیا بهمجرّد این شک این احتمال برای شما منجِّز تکلیف نیست؟! صرف احتمال آیا در اینجا منجّز نیست؟! آیا حتماً باید یقین پیدا کنید تا برای شما منجّز بشود؟! یقین به حیوانیت پیدا کنید تا حلّیت ثابت بشود و اباحه؟! یقین به انسانیت پیدا کنید تا حرمت اهلاک در اینجا برای شما ثابت بشود؟!
- تهذیب الأحکام، ج 5، كِتابُ الحَجِّ، بابٌ مِنَ الزّیاداتِ فی فِقهِ الحَجِّ، ص 462، ح 256.
- جهت اطلاع بیشتر وسائل الشیعة، ج ۱۱، أبوابُ وُجوبِ الحَجِّ و شَرائِطِه، بابُ وُجوبِ الحَجِّ مَعَ الاِستِطاعَةِ عَلى الفَورِ و تَحریمِ تَركِهِ و تَسویفه، ص ۲۸ و حاشیة الإرشاد، ج 1، ص 376 و مجمع الفائدة، ج 6، ص 75 رجوع شود.