تقریر قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در بیان مرحوم آقاضیاء عراقی

محور اصلی این جلسه بررسی تقریر مرحوم آقاضیاء عراقی از قاعده قبح عقاب بلا بیان و نقد اشکال دور در نسبت میان این قاعده و قاعده لزوم دفع ضرر محتمل است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا تبیین مرحوم عراقی را مطرح می‌کند که بر اساس آن، حکومت قاعده قبح عقاب بلا بیان بر قاعده دفع ضرر محتمل به دلیل دور عقلی قابل اثبات است. سپس با تحلیل مبنای مرحوم کمپانی و مرحوم عراقی، ملاک خروج از زیّ رقیت و نقش احتمال تکلیف در سیره عقلایی را بررسی می‌کند. در ادامه با طرح نمونه‌های عرفی و اجتماعی، نشان می‌دهد که در امور مهم، نفس احتمال ضرر می‌تواند منجّز باشد و عقلاء بر اساس حفظ نظام و جلوگیری از مفاسد، جانب احتیاط را ترجیح می‌دهند. همچنین اهتمام شارع نسبت به نفوس، اعراض و اموال و جایگاه ادله احتیاط در این حوزه تبیین می‌شود. نتیجه بحث آن است که در موارد مهم، احتمال ضرر موضوعیت پیدا کرده و می‌تواند مانع جریان قاعده قبح عقاب بلا بیان شود.