تقریر قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در بیان مرحوم آقاضیاء عراقی

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

مرحوم آقا ضیاء در تقریر قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان و برائت عقلیه خیلی مطلب را به‌صورت خشک و فنیِّ در عالم ذهن و در عالم تعقلی و تصوری تقریر کردند. باز مطلب مرحوم کمپانی یک قدری با واقعیات و جری بر واقع متمایل بود؛ ولی ایشان نه، همان مسئله را به همان کیفیت مصطلح خودش مورد بررسی قرار دادند.

اشکال عقلی دور در حکومت قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان بر قاعدۀ لزوم دفع ضرر از دیدگاه مرحوم عراقی

و عمدۀ محوریّت صحبت ایشان در حکومت قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان بر قاعدۀ لزوم دفع ضرر محتمل، مسئلۀ دور است. بیان ایشان روی این مطلب است که در مسئلۀ لزوم دفع ضرر محتمل، این قاعده بر وجود احتمال ضرر مترتّب است؛ یعنی بر تحقق موضوع خودش. با وجود احتمال ضرر قاعدۀ لزوم دفع ضرر محتمل متحقق می‌شود؛ پس طبعاً احتمال ضرر به‌حسب طبع متقدّم است به تقدّم موضوع بر حکم خودش؛ چون بدیهی است که هیچ‌گاه حکم، جعل موضوع نمی‌کند و موضوع متقدّم بر حکم باید قبلاً محقق و مجعول باشد.

بناءًعلیٰ‌هذا احتمال ضرر که موضوع برای قاعدۀ دفع ضرر محتمل است باید قبلاً محقق باشد و احتمال ضرر بر عدم تحقق قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان متوقف است؛ چون اگر ما توانستیم قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان را تثبیت کنیم، قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان استحقاق عقوبت را از اصل مرتفع می‌کند. پس با عدم استحقاق عقوبت، دیگر ضرر و احتمال ضرر هم منتفی خواهد شد. فلهذا تحقق احتمال ضرر متوقف بر عدم تحقق قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان است؛ عدم تحقق قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان متوقف است بر اینکه قاعدۀ لزوم دفع ضرر محتمل محقق باشد؛ چون اگر قاعدۀ لزوم دفع ضرر محتمل محقق نباشد، دیگر دراین‌صورت قبح عقاب بلا بیان محقق است و عدمش محقق نیست؛ چون قاعدۀ دفع ضرر محتمل می‌گوید: من بیان هستم، حالا لازم نیست که بیان، بیان نقلی باشد ممکن است بیان عقلی باشد؛ پس با وجود قاعدۀ دفع ضرر محتمل، بیانیّت برای قبح عقاب بلا بیان ثابت می‌شود و با وجود بیان، دیگر قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان وجود خارجی ندارد.