تقریر قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در بیان مرحوم نائینی (1)

محور اصلی این جلسه تبیین و بررسی دیدگاه مرحوم نائینی درباره قاعده قبح عقاب بلا بیان و نسبت آن با احتمال تکلیف و وجوب دفع ضرر محتمل است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا میان دو فرضِ عدم جعل حکم واقعی و عدم وصول حکمِ جعل‌شده تفکیک می‌کند و توضیح می‌دهد که مرحوم نائینی برای هر یک ملاک مستقلی در نفی استحقاق عقاب ارائه می‌دهد. سپس اقسام ضرر، شامل ضرر دنیوی، ضرر اخروی و مصالح و مفاسد مترتب بر افعال، مورد بررسی قرار می‌گیرد و جایگاه عقل و شرع در هر یک تبیین می‌شود. در ادامه، بحث از این است که آیا قاعده وجوب دفع ضرر محتمل می‌تواند بیان محسوب شود یا نه و دیدگاه‌های شیخ انصاری، مرحوم نائینی و آقاضیاء عراقی در این زمینه تحلیل می‌شود. نتیجه بحث آن است که احتمال تکلیف در همه موارد یکسان نیست و در موضوعاتی که شارع اهتمام ویژه‌ای به آنها دارد، نفس احتمال می‌تواند منشأ تنجّز باشد؛ ازاین‌رو جریان قاعده قبح عقاب بلا بیان محدود به مواردی است که اهتمام شارع به احتیاط در آنها احراز نشده باشد.