جلسه ۲۸۸

آيا ممكن است شما در ذهن خودتان در همان لحظه‌اي كه مكاني را اسود تصور مي‌كنيد، همان مكان را در همان وقت ابيض تصور كنيد؟! نمي‌شود، بله ممكن است در يك ثانيۀ بعد، در ذهن آن مكان را تبديل به ابيض كنید، در ثانيۀ ثالثه تبديل به احمر كنيد، ولي در ذهن در آنِ واحد و مكان واحد با حفظ سواد، بياض و احمرار و خضرويت به او تعلق بگيرد، اين محال است و نمي‌شود. آيا ممكن است شما در ذهنتان اجتماع نقيضين را تصور کنید؟! وجود زيد را در ذهن با حفظ عدم او تصور كنيد؟! نمي‌شود.

بله، ممكن است انسان در ذهن ماهيت معرّاي از وجود و عدم را تصور كند و حكم به عدم بكند و در ثانيۀ‌ بعد حكم به وجود بكند، اشكال ندارد ولي در نفس همان ثانيه جمع بين متناقضين حتي در ذهن هم محال است و اين به‌خاطر اين است كه قانون، ذهن و خارج برنمي‌دارد؛ قانون جمع بين متناقضين به وجود خارجي برمي‌گردد و وجود ذهني أحد هذا الوجود خارجي است. بله بحث‌هاي ديگري هست كه حالا بماند ولي اين در اينجا به اين ارتباط ندارد.

بنابراين هيچ تفاوتي بين تعلق علم به صور خارجيه يا تعلق علم به صور ذهنيه ندارد. اين‌هم مسئلۀ دوم بود.

اشكال سوم اين است كه اصلاً علم كه به صور خارجيه تعلق نمي‌گيرد. علم عبارت از تعلق نفس است، حتي كساني كه قائل هستند به اينكه علم عبارت از وجود ذهني نيست باز براي خود ذهن يك صورت ذهنيه تصور مي‌كنند، يعني افرادي كه قائل هستند به اينكه علم عبارت از نفس اضافۀ نفس به اين شيء خارجي است، يعني همین‌قدر كه نفس به اين شيء خارجي تعلق مي‌گيرد یُعدُّ هذا علماً و منكر وجود ذهني هستند مانند فخر رازي و اينها¹ خب اينها باز براي ذهن صور ذهنيه تصور مي‌كنند والاّ اصلاً انسان با خارج نمي‌تواند ارتباط داشته با شد. چرا من الآن با اين ارتباط دارم؟! به‌خاطر صورت ذهني است، اگر يك پرده جلوي چشم من بيفتد و اين صورت ذهني حذف بشود، اين ارتباط هم قطع مي‌شود و ازبين مي‌رود.