جلسه ۳۷۹

شرط فعلیت و وجود علم اجمالی

علم اجمالی همیشه در آن مواردی است که شخص مکلف مبتلا به، به آن مورد خارجی باشد. آن مورد خارجی را علم اجمالی می‌گویند. مثلاً إنائین هستند یکی شراب است و یکی ماء است یا ثوبین هستند که یکی متنجس است و یکی نجس نیست و مکلف می‌خواهد نماز بخواند. رغیفین هستند که یکی از اینها سرقتی است و دیگری سرقتی نیست. در این موارد علم اجمالی می‌گویند. بسیار خب پس علم اجمالی درصورتی هست که شما یقین به تکلیف داشته باشد. منتها در تعلق تکلیف به این دو موضوع شک دارید که آیا تکلیف تعلق به این موضوع گرفته یا تکلیف به این موضوع تعلق گرفته است؟! اما در اصل تکلیف شک ندارید، اگر شک داشته باشید دیگر علم اجمالی ندارید. پس شما چطور می‌گویید که علم اجمالی اگر به‌نحو مقتضی باشد؟!

توجیه کلام مرحوم آخوند در دوران امر بین متباینین

در اینجا می‌توانیم از جانب مرحوم آخوند یک جوابی بدهیم و بگوییم که شاید منظور مرحوم آخوند این است که در مورد علم اجمالی که به‌نحو علیت است دو دلیل مستقل هرکدام بِإنفراده خودش موجب تنجّز است لولا دلیل دیگر؛ یعنی زراره وقتی می‌گوید که در کفارۀ رمضان عتق رقبه است خود اقتضای صدّق العادل ایجاب برای قبول خبر زراره را می‌کند. أبی‌بصیر از آن‌طرف می‌گوید که در کفارۀ صوم رمضان اطعام ستین مسکین است نفس این صدّق العادل اقتضاء اخذ کلام أبی‌بصیر را می‌کند و به حرف زراره کاری ندارد. می‌گوید که زراره اشتباه کرده به من چه مربوط است؟! بنده از امام صادق علیه‌السّلام اطعام ستین مسکیناً را شنیدم. هردو هم موثق لذا یَجب الأخذ بهما؛ باید جمع کرد چون نافی همدیگر نیستند بلکه مثبتین هستند بله، اگر نافی هم باشند دوران امر بین محذورین باشد آن یک مطلب دیگر است ولی اینها نافی هم نیستند لذا باید جمع کرد. یا فرض کنید در قصر و اتمام هم باید قصر خواند هم باید اتمام خواند چون نافی همدیگر نیستند. اینها غیر از وجوب و عدم هستند غیر از ایجاد و عدم هستند، آن فرق می‌کند.