جلسه ۳۸۰

کیفیت جهت تکوینی علم اجمالی

حالا مرحوم آخوند در بحث متباینین در اینجا قائل به رعایت اطراف علم اجمالی هستند یعنی چنانچه در موردی امر دایر بین قصر و اتمام بود و یااینکه دایر بین عتق رقبه و اطعام ستین مسکین بود، به مقتضای علم اجمالی که شرایط بعثیت نسبت به مورد تمام است در اینجا باید اطراف آن علم اجمالی را اتیان کرد؛ یعنی علم اجمالی که در اینجا متولّد است باید دید آن علم اجمالی از چه متولّد است؟ طبعاً نفس علم اجمالی خودش بیان‌کنندۀ آن حقیقت خودش است. یعنی وقتی که یک دلیلی در مقام بعثیّت تمام نباشد طبعاً علم از آن متولّد نخواهد شد و یااینکه ظّن منجّز و حجت از او متولّد نخواهد شد.

علم اجمالی به‌عنوان یک منجّز شرعی، یک جهت تکوینی دارد و آن جهت تکوینی عبارت از انبعاث از دو دلیل فعلی که در مقام بعثیّت و یا در مقام زجریّت به مرحلۀ تامّ و تمامیّت رسیده باشند. این علم اجمالی می‌شود! حالا این علم اجمالی بنا بر کلام مرحوم آخوند... اصلاً این خیال می‌کنم این دیگر قید زائد باشد؛ اینکه ایشان می‌فرمایند که اگر به مرتبۀ بعثیت رسیده باشد خب اصلاً علم اجمالی باید از دلیلی منبعث شده باشد که در بعثیّت تامّ باشد، اگر تمام نباشد که علم اجمالی نیست! این یک مسئله است. لهذا عرض کردم که علم اجمالی یک امر تکوینی است و این امر تکوینی معنا ندارد که در بعثیّت مولِّد خود و او که علم اجمالی را به‌وجود آورده است در مقام بعثیت تامّ باشد.

بنابراین به مقتضای تمامیت و فعلیت ادلۀ باید اتیان به هردو مکلفٌ به در اینجا بشود و ادلۀ اباحۀ شرعیه مانند ادلۀ سعه و ادلۀ رفع و ادلۀ حَجب شامل مانحن‌فیه نخواهد شد زیرا با ورود جریان ادلۀ اباحه از حجب و سعه و امثال‌ذلک در اینجا ایجاب جمع بین متناقضین خواهد شد. از یک طرف دلیل اثبات یک امری را می‌کند از یک طرف ادلۀ سعه اثبات اباحۀ آن شیء را می‌کند و هذا جمعٌ بین المتناقضین و هو محالٌ!