جلسه ۳۸۲

چرا؟ در باب اقتضاء این مسئله را مطرح کرده‌اند که بعث، اقتضاء زجر را در سمت مقابل و در سمت ضد خواهد کرد و زجر اقتضاء ضد خود را در جهت مخالف خواهد کرد؛ یعنی همان‌طوری‌که من‌باب‌مثال امر به وجوب صلاة آمده است همان‌طور این امر به وجوب صلاة مقتضی نهی از ترک صلاة به امر واحد و به ملاک واحد خواهد بود. اگر شخصی اتیان صلاة کند همان‌طوری‌که موافقت قطعیه را تحصیل کرده است همین‌طور ترک صلاة، اتیان به حرمت این مسئله و این امر خواهد بود. پس عمل حرام انجام داده است لازم نیست که عمل حرام انجام دادن این باشد که انسان یک فعلی را انجام بدهد بلکه ترک واجب هم خودش حرام است. بنابراین اگر ما فسق را مترتب بر اتیان حرام بدانیم، در اینجا این شخص یُعَدُّ فاسقاً چون در اینجا حرام را مرتکب شده است و حرام عبارت از همان عدم اتیان صلاة واجب است.

بناءًعلیٰ‌هذا مرحوم آخوند در اینجا مقام بعث و زجر را مقام متناقضین می‌دانند.¹ یعنی قائل شدن به حرمت مخالفت قطعیه با قول به جواز موافقت احتمالیه، جمع بین متناقضین است. زیرا آنچه که موجب الزام به ترک حرام است و آنچه که موجب حرمت مخالفت قطعیه است عبارت از فعلیت علم اجمالی است و فعلیت علم اجمالی همان‌طوری‌که در جنبۀ عدم اتیان به همۀ جوانب یا اتیان به جوانب تناول إنائین مشتبهین موجب حرمت است همین‌طور نفس فعلیت علم اجمالی و تمامیت علم اجمالی در علیت، موجب موافقت قطعیه و احراز موافقت قطعیه است. چه فرق می‌کند که دلیل بر یک مورد، دلیل به تفصیل باشد یا دلیل بِالإجمال باشد؟! زیرا ملاک برای الزام چه در ناحیۀ حرمت چه در ناحیۀ وجوب عبارت از فعلیت آن بعث و فعلیت زجر است. آن ملاک است.

عدم فرق بین مقام تفصیل و اجمال در مانحن‌فیه

اگر بعث و زجر به مقام فعلیت رسید واجب الاِتّباع است. اگر به مقام فعلیت نرسید واجب الاِتّباع نیست و این تفاوتی بین تفصیل و اجمال نمی‌کند. چه فرق می‌کند که مولا بگوید که أکرم هذا زیداً فی لَیلَة الجمعة یااینکه مولا بگوید: أکرم زیداً فی لیلة الجمعة و این زید بین این و آن زید مردد است و هیچ قرینه‌‌ای هم ذکر نکند؟! هردو را باید اکرام کرد. چه تفاوت می‌کند؟! یعنی اگر عبد در مقام امتثال یک زید را اکرام کرد و زید دیگر را اکرام نکرد، آیا مولا حق دارد او را عقاب کند یا نه؟! حق دارد. عبد می‌گوید: شما که تعیین نکردید، مولا می‌گوید: من تعیین نکردم، شما عقل داشتید یا نداشتید؟! من دلم نخواست تعیین کنم، چه کسی گفته است که مولا در مقام بَلاغ و در مقام ابلاغ باید مورد مکلفٌ به را تعیین کند؟! چه کسی گفته است؟!