جلسه ۳۹۵

بناءًعلیٰ‌هذا در اینجا چه باقی می‌ماند؟! نهایت مسئله‌ای که مرحوم آخوند بخواهند مطرح کنند این است که شرط ضمنی مقررۀ عند العقلاء بناء عقلاء بر استمرار اجمالی مادام بقاء موضوع است. این را قبول داریم، این می‌شود؛ تا وقتی که موضوع در علم اجمالی باقی است حکم به احتیاط ـ حالا چه اجتناب و چه اتیان به اطراف ـ هم شامل علم اجمالی خواهد شد. در این مسئله شکی نیست لذا اگر موضوع بأحَدٍ مِن الأسباب منتفی بشود، حالا چه از ناحیۀ شرع منتفی بشود و یا از ناحیۀ عقل تکویناً منتفی بشود با هرکدام از این دوتا چه اعتباراً و تنزیلاً شرعی که جواز اتیان به اطراف علم اجمالی به‌واسطۀ اضطرار است، خب این از ناحیۀ شرع در اینجا مباح شده است، یا تکویناً منتفی بشود فرض کنید یکی از إنائین اهراق بشود و ازبین برود یا [به] زمین بیفتد، اگر با این وسیله بخواهد منتفی بشود بنابراین اشکال ندارد و در اینجا علم اجمالی هم منحل خواهد شد و تبدیل به شک بدوی می‌شود و حکم عقلاء در شک بدوی عبارت از برائت و حلیت است. این فرض را قبول داریم. یااینکه موضوع با شهادت بیّنه منتفی بشود مثلاً با شهادت بیّنه بر طهارت یا بر نجاست أحد الإنائین موضوع منتفی می‌شود. یا بیّنه شهادت بدهد اصلاً بر اینکه هردو إناء طاهر بودند و این طهارت بیاید بر آن علم اجمالی ما مقدّم بشود یا انسان خودش یقین ـ به طهارت أحدهما ـ پیدا بکند، یا آن یقین خودش نافی یقین سابق باشد و متیقّن بشود بر اینکه آن علم اجمالی سابق آن بی‌اساس بود، در تمام این موارد موضوع در اینجا منتفی می‌شود و وقتی که موضوع منتفی بشود علم اجمالی هم منتفی است و در اینجا بحثی نیست.

تلمیذ: ...

استاد: این اشکال صحیح است درصورتی‌که مرحوم آخوند قائل به انحلال علم اجمالی و تبدّل علم اجمالی به شبهۀ بدویه درصورت اهراق أحد الإنائین باشند. ولی ایشان در این مقام قائل به احتیاط و اجتناب نسبت به مورد دیگر هستند. بنابراین نمی‌توانیم کلام مرحوم آخوند را بر این قضیه حمل کنیم.