جلسه ۳۹۸

تلمیذ: در باب اضطرار دیگر نوبت به شبهۀ بدویه اصلاً نمی‌رسد وقتی که ما علی‌ التعیین ...

استاد: علیٰ‌کلِّ‌حال بالأخره شبهه و شک که هست؛ شک ابتدائی بالأخره که ازبین نرفته است احتمال خمر در اناء دیگر که می‌رود، آن‌وقت آنجا دیگر باید طبق قواعد عمل کرد.

تلمیذ: علم اجمالی که می‌فرمایید اعتبارش به دست شارع است آیا شارع حجیتش را اعتبار می‌کند؟ چون علم اجمالی به موضوع تعلق می‌گیرد.

ترتّب حکم، ملاک در علم اجمالی و علم تفصیلی

استاد: عرض من این است که حجیت حرمت خمر در علم اجمالی هم به‌دست شارع است اما خود علم اجمالی در دست شارع نیست بلکه آن حکم عقل است. گرچه ما روایات در این مورد زیاد داریم مثل ثوبین مشتبهین حالا اگر فرض کنیم که شارع در مورد علم اجمالی اصلاً حرفی نزده آیا باز عقل حکم به اجتناب می‌کند؟! ملاک در علم اجمالی و ملاک در علم تفصیلی یکی است هردو ترتّب حکم است هم حکم هردو مشخص است هم متعلقشان مشخص است منتها در آن اوّلی مورد معیّن است اما در اینجا مورد مردد است و مردد بودن مورد موجب عدم تنجّز آن حکم و عدم ترتّب حکم نمی‌شود بلکه از هردو باید اجتناب کرد. در آنجا از یکی باید اجتناب کرد، در اینجا از هردو باید اجتناب کرد. آسمان که خراب نمی‌شود و به زمین نمی‌آید!

اشکالی که بر کلام مرحوم آخوند وارد می‌شود این است که ما در اضطرار چیزی زائد بر خروج أحد الأطراف از دایرۀ علم اجمالی نداریم! شارع در باب اضطرار آمده تنزیلاً و تعبداً یکی از اطراف را از دایرۀ علم اجمالی خارج کرده است، فقط همین، درحالی‌که هنوز موضوع به حال خودش باقی است، خود إنائین هنوز جلوی ما هستند و ما داریم به اینها نگاه می‌کنیم، بااینکه إنائین و أوانی در اینجا وجود دارند شارع حکم به جواز تناول یکی کرده است. خب این بیشتر از این نیست که یکی از اینها به‌طورکلی موضوعاً ازبین برود. اگر ما اولویت را بخواهیم نگاه کنیم در ترتّب حکم بر یک موضوع و عدم ترتّب بر یک موضوع آیا اضطرار در فعلیت حکم مهم‌تر است یا تحقق خارجی خود آن موضوع مهم‌تر است؟! آیا خود خمر در خارج باشد یا نباشد مهم‌تر است در حکم شارع بر اجتناب از آن، یا تعلق اضطرار و عدم تعلق اضطرار؟! در تعلق و ترتّب حکم بر موضوع خارجی شرط اول و شرط تکوینی ترتّب حکم، وجود خارجی آن متعلق است؛ تا خمر در خارج نباشد حرمت بر چه می‌خواهد بار بشود؟! اول باید سری باشد بعد هم مو داشته باشد بعداً حالا بیایند اصلاحش کنند. اگر از اول سری وجود نداشت و شخص فوت کرد و مُرد، اصلاً انسانی نیست کدام سر را می‌خواهند بتراشند؟! بنابراین برای ترتّب حکم، قبل از اضطرار تحقق خارجی موضوع است و موضوع قطعاً اولویت دارد بر خروج أحد الأطراف به‌واسطۀ اضطرار، این نقض بر آن افراد بود.