جلسه ۴۰۳

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

قسم چهارم از اقسامی که برای علم اجمالی در تعلق اضطرار به‌ طرف معیّن در علم اجمالی ترسیم کرده بودند در آنجایی است که اضطرار متعلق به واحد متعین است و بعد از علم اجمالی به او تعلق می‌گیرد و در ضمن اضطرار به‌نحوی است که تعلق تکلیف به آن مُضطر‌ٌ إلیه بعد از رفع اضطرار مستحسن و جایز است بر خلاف مورد گذشته که تعلق اضطرار بر مضطرٌ إلیه به‌نحوی مستمر بود که تعلق تکلیف در زمان علم اجمالی عقلاً غیرصحیح می‌نمود. مرحوم آقای حکیم مانند قسم دوم که قائل به احتیاط در اطراف علم اجمالی بودند، در اینجا هم قائل به احتیاط هستند و جهتش علتی است که در همان قسم دوم عرض شد مضافاً بر اینکه تکلیف مردّد بین مضطرٌ إلیه و غیر مضطرٌ إلیه در زمان علم اجمالی مستحسن است.¹

یعنی در وقت علم اجمالی تعلق تکلیف به طرفین است و مردّد بین أحدهما است به‌نحوی‌که با رفع اضطرار، تکلیف به طرفین تعلق خواهد گرفت پس طرف غیرمضطرٌ إلیه مِن أول الأمر مشمول برای تکلیف خواهد بود زیرا تکلیف قبل و بعد ندارد. وقتی که اضطرار به یک مقطع خاص از زمان تعلق گرفته است بنابراین آن فرد غیر مضطرٌ إلیه شامل برای تکلیف خواهد بود. این محصّل فرمایشات ایشان با یک مقداری اضافه بود.

تفاوت بین زمان اضطرار در موقت و مستمر

جواب و اشکالی که صرف‌نظر از مبنای ما نسبت به این مطلب بیان می‌شود این است که تفاوت بین زمان اضطرار در موقت و مستمر چه خواهد بود؟ اگر نفس اضطرار موجب تضییق دایرۀ تکلیف است، این اضطرار ولو لحظةً ما هم مورد مضطرٌ إلیه را از دایرۀ تکلیف خارج می‌کند پس وقتی از دایرۀ تکلیف خارج شد در همان وقت نسبت به غیر مضطرٌ إلیه شبهه، شبهۀ بدوی خواهد بود. مانند اینکه الآن إنائینی در اینجا موجود است و یکی از این دو اناء محرّم است درحالی‌که اضطرار به تناول جرعةً واحدة هم مرتفع می‌شود. خب وقتی که در وقت اضطرار این تناول به یک جرعه مرتفع شد در همان وقت تکلیف نسبت به مورد دیگر مضیّق خواهد بود و شبهه، شبهۀ بدوی خواهد بود حالا سواءٌ اینکه اضطرار بر علم اجمالی طاری یا مقارن بشود.