جلسه ۴۰۳

پس هرکدام از طرفین از تحت دایرۀ تکلیف خارج شده است آن اضطرار که به أحد الطرفین تعلق می‌گیرد موجب تضییق دایرۀ تکلیف می‌شود و به هرکدام که تکلیف حلیت تعلق گرفت، آن دایرۀ تکلیف علم اجمالی را تخصیص می‌زند و آن مورد دیگر تبدیل به شبهۀ بدویه خواهد شد و هیچ تفاوتی با صورت علم تعلق به واحد معیّن ندارد.

مرحوم شیخ در رسائل مطلبی دارند که در اینجا بر خلاف قسم اول قائل به احتیاط هستند یعنی در قسم اول که علم اجمالی تعلق به واحد معیّن بگیرد قائل به برائت هستند اما در این مورد قائل به احتیاط هستند. دلیلی را که مرحوم شیخ در آنجا اقامه می‌کنند آن‌طوری‌‌که در نظرم هست و اگر اشتباه یا فراموش نکرده باشم این است که در اینجا جمع بین دو تکلیف میسور است و تا وقتی که می‌شود بین دو تکلیف جمع کرد داعی برای رفع ید از أحدهما وجود ندارد.¹ وقتی که تکلیف اولاً به اجتناب از کِلیهما تعلق گرفته است و بعد اضطرار واحد غیر معیّن را خارج کرده است خب جمعش به این می‌شود که اجتناب از کِلیهما براساس علم اجمالی نسبت به‌ طرف غیر مضطرٌ ‌إلیه در آنجا انجام بشود اما اضطرار که آمده واحدی را خارج کرده است خب آن برحسب مقتضای مبرّ‌ء در آنجا عمل شده است و بین هردو در اینجا جمع شده است، این دلیل مرحوم شیخ است بر اینکه تردید در علم اجمالی به مقتضای جمع بین دو دلیلین به حال خودش باقی است. البته نه براساس مبنای ما، کسی آن مسئله را توضیح نداده است بلکه همین در مقام جمع بین دو دلیل در اینجا از یک طرف علم اجمالی به کِلیهما تعلق گرفته است وقتی که نمی‌شود در اینجا یک واحد را اتیان کرد نسبت به ‌طرف دیگر انسان به علم اجمالی عمل می‌کند، از آن طرف اضطرار آمده واحد غیر معیّن را خارج کرده است. انسان عمل به اضطرار می‌کند و واحد غیر معیّن را تناول می‌کند پس در اینجا عمل به تکلیفین شده است. شما در مسئلۀ عام من وجه در آنجا چه می‌کنید؟! آیا به تمام مدلول طرفین عمل می‌کنید یا نه؟ فرض کنید یکی را می‌زنید و به آن یکی عمل می‌کنید و از آن یکی هم یکی را می‌زنید و فرض کنید أکرم العلماء از آن‌طرف هست و از آن‌طرف لا تکرم الفساق دارید خب نسبت به هرکدام از اینها عام مِن وجه است. در أکرم العلماء خب این شامل عالم عادل و عالم فاسق می‌شود و لا تکرم الفساق شامل فاسقِ عالم و فاسقِ غیرعالم می‌شود و جمع بین این دو به این است که ما عالمِ عادل را اکرام می‌کنیم و از آن‌طرف عدمِ اکرامِ فاسقِ غیر عالمِ [را درنظر می‌گیریم] و دایرۀ علما را در أکرم العلماء نسبت به فاسق، این مقدار تخصیص می‌زنیم. از آن‌طرف لا تکرم الفساق را نسبت به دایرۀ فاسق غیر عالم تخصیص می‌زنیم یعنی لا تکرم الفساق، فساقِ غیر عالم را [خارج می‌کنیم] می‌کنیم و در این‌صورت فاسق عالم را اکرام می‌کنیم. در أکرم العلماء عالم فاسق را تخصیص می‌زنیم و عالمِ عادل را اکرام می‌کنیم و این مقتضای عموم مِن وجه است و قاعدۀ عموم مِن وجه همین است که از هرکدام یک مقداری از آن دایره‌اش کم می‌کنیم تااینکه بتوانیم بین هردو جمع کنیم.