جلسه ۴۰۶

مرحوم آخوند می‌گویند که قابلیت برای شمول در تحت اجمالی را درصورت معیّن بودن ازدست می‌دهد و دیگر قابل برای شمول نیست ولی در اشتمال بر سبیل بدلیّت این‌طور نیست. مثلاً طبیب به او گفته است که یوم الخمیس یا یوم الجمعه باید روزه را بخوری و در هفته دو روز را نباید روزه بگیری، برای معدۀ شما یا برای کلیۀ شما ضرر دارد! هفته‌ای یک روز باید روزه بگیرد که یا یوم الخمیس می‌شود یا یوم الجمعه، حالا این مسافرت واجبی دارد که آن مسافرت منافی با روزه است ـ البته در نذر اشکال ندارد ـ فرض کنید در مسافرت نمی‌تواند روزه بگیرد و مضطر به افطار هست یااینکه مریض می‌شود و نمی‌تواند روزه بگیرد، در اینجا مرحوم آخوند می‌فرماید که گرچه اضطرار بِأحدهما علی سبیل البدلیة تعلق گرفته است ولی آیا قابلیت أحدهما را برای شمول در تحت علم اجمالی ازبین برده است و منتفی کرده است؟! می‌بینیم نکرده است و باز می‌شود به‌جای یوم الخمیس، یوم الجمعه را روزه بگیرد و این در اختیار خودش هست پس یوم الخمیس می‌تواند در تحت علم اجمالی قرار بگیرد.

تفاوت قابلیت تقدیریه و قابلیت فعلیه

نقل کلام در یوم الجمعه می‌کنیم بنابراین از تحت علم اجمالی خارج شده است؟! نه، می‌تواند یوم الجمعه را بگیرد و یوم الخمیس را افطار کند! یوم الجمعه هم قابلیت را دارد. پس این قابلیت تقدیریه نه قابلیت فعلیه ـ قابلیت فعلیه در آنجایی بود که محذوری برای صوم یومین نداشته باشد، در آنجا حکم فعلی می‌شود ولی قابلیت تقدیریه برای اشتمال علم اجمالی در اینجا باقی است ـ از این قابلیت تقدیریه أحدهما که مختار اوست خارج می‌شود و یَبقَی الباقی در تحت همان قابلیت تقدیریۀ خودش، وقتی که قابلیت تقدیری باشد در آنجا علم اجمالی باز تنجّز خودش را نسبت به ‌طرف دیگر پیدا می‌کند. این مفاد بیان مرحوم آخوند بود به اضافاتی.

اشکالی که بر این مسئله شده این است که این قابلیت تقدیریه درست است اما تا وقتی است که مکلف یکی از طرفین را اختیار نکرده است اما اگر مکلف افطار یوم الخمیس را اختیار کرد یعنی به اختیار خودش یوم الخمیس را افطار کرد، اولین افطاری که می‌کند و لقمه‌ای را که به دهان می‌گذارد این را معیّن می‌کند و دیگر در تعلیق و بدلیت إلی یوم القیامة باقی نمی‌ماند. فرض کنید که این لیوان پر از خمر است و لا تَشرب الخمر شامل این إناء شد، لازم نیست شما تا آخرش را میل بفرمایید! نه‌خیر، بلکه همان جرعۀ اول خمری که تناول شد یُعدُّ عاصیاً، این یُعدُّ عاصیاً به اولین جرعه است حالا اگر جرعۀ دوم را خوردی کتک بیشتری می‌خوری! هرچه بیشتر خوردی کتک بیشتر می‌شود و در آن حرفی نیست اما اطلاق شارب خمر به اولین جرعه برای شخص حاصل می‌شود! اگر بیشتر بخورد خب فرق می‌کند؛ کسی که یک جرعه بخورد یا بیشتر باهم تفاوت دارد، آثارش هم فرق می‌کند، اگر خیلی بخورد دیگر ملکوتی و چپروتی می‌شود!