جلسه ۴۰۸

آن علمی اشتغال می‌آورد که إمّا خمرٌ و إمّا خمرٌ؛ یا این خمر است یا آن، این اشتغال می‌آورد. اگر از اول این‌طوری بود که إمّا هذا الإناء خمرٌ أو إناءُ الذی فی زَمَن یَحیی بن زکریا، خب چه به‌درد ما می‌خورد؟! بالأخره ما می‌دانیم که یا این اناء خمر است یا آن انائی که در زمان یحیی بن زکریا یا موسی بن عمران بود، یحیی بن زکریا دو هزار سال پیش بود! این‌هم علم است دیگر! علم، علم است فرق نمی‌کند! هردوی آن یکی است، یا این خمر برای الآن است و یکی هم برای هزار سال پیش بوده است چه فرقی می‌کند؟! یَجب علیه الاجتناب. بالأخره ما یک شبهۀ این‌طوری هم درست کردیم که امر دائر بر این است که این خمر در موزه یا متحف یا جایی بوده است و آن را نگه داشته‌اند، یا این است یا آنکه هزار سال پیش درست شده بوده است، این اشتغال نمی‌آورد! علم فعلی که به طرفین تعلق می‌گیرد اشتغال ذمه می‌آورد اما اینکه یک مورد آن الان است و یک مورد هزار سال قبل یا صد سال قبل بوده است یا اصلاً آن‌طرف دنیاست خب آن‌طرف دنیا باشد، وقتی مکلف عاجز از وصول به مکلفٌ به است، دیگر علم در اینجا برای او چه اشتغالی می‌تواند بیاورد؟!

بنابراین مرحوم آقای حکیم می‌گوید که اینجای کلام مرحوم آخوند قابل خدشه است یعنی اینکه ما بیاییم فرق بین اضطرار و عدم اضطرار بگذاریم و بگوییم در مقام جعل شارع حکم حرمت را مقید به عدم اضطرار کرده است ولی مقید به وجود خارجی نکرده است، این در اینجا از این نظر درست است اما چه به‌درد ما می‌خورد؟! یعنی این تفصیل بین جعل نسبت به موردی که فقدان یکی از طرفین فاقد است یا ... چه به‌درد ما می‌خورد؟!

اگر مسئله، مسئلۀ علم تفصیلی است که هم در اضطرار علم تفصیلی در آنجا منتفی است و هم در صورت فقدان أحد طرفین، خب علم تفصیلی نداریم. اگر مسئلۀ علم اجمالی منجّز است، آن علم اجمالی‌ای منجّز است که طرفین وجود خارجی داشته باشند ولی اگر وجود خارجی نداشتند گرچه شارع حکم حرمت را معلق بر وجود خارجی نکرده است ولی اینکه دامن ما را نمی‌گیرد و به‌درد ما نمی‌خورد! آنکه الآن برای ما است این است که الآن یک اناء در خارج است و این یک اناء شبهۀ بدویه است و این شک، شک بدوی است که هذا خمرٌ أو لا. الآن فقط این را در مقابلمان داریم.