جلسه ۴۱۵

فرق ترخیص شرعی با ترخیص عقلی

در اینجا به نظر می‌رسد که یک‌قدری نسبت به این استدلال کم‌لطفی شده است و افتراق بین ترخیص شرعی و ترخیص عقلی از دیدگاه مرحوم کمپانی موجب اشکال بر این دلیل و بر این نظریه شده است. باید از ایشان سؤال کرد که فرق بین ترخیص شرعی و ترخیص عقلی چیست؟ آیا شارع در مقام جعل یعنی جعل حکم به تناول در مقام اضطرار و در مقام ملاکات گفته است که وقتی اضطرار به امر معیّن تعلق بگیرد در آنجا باید مکلف تناول کند یا شارع در آنجا مطلب را اعم بیان کرده است و گفته که چه اضطرار به معیّن تعلق بگیرد یا به غیر معیّن تعلق بگیرد در هردو مورد مکلف مختار به تناول أحد الطرفین است؟! ما الآن از شارع سؤال می‌کنیم جناب شارع شما برای ما بیان کن، فرض کنید که الآن پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم آمده یا امام صادق علیه‌السّلام آمده و ما از آن حضرت سؤال می‌کنیم که آیا حکم به اضطراری که موجب تناول أحد الطرفین است این حکم به اضطرار موجب ترخیص در تناول أحد الطرفین است یا نه، آنچه که موجب ترخیص است جهل مکلف به حرمت أحد الإنائین است و جهل او نسبت به تعیّن حرمت در أحد الطرفین است؟! کدام است؟! یعنی چون مکلف جاهل به حرمت أحد الطرفین است این موجب تناول أحد الطرفین می‌شود؟! آیا این علت است یا علت برای تناول أحد الطرفین نفس الاِضطرار است؟! حتی اگر مکلف عالم بود بر اینکه هذا حرامٌ و اضطرار به این تعلق می‌گرفت باز هم صار مباحاً.

بنابراین اینکه الآن مکلف جاهل نسبت به حرمت تعیّنیه است این موجب اختیار أحد الطرفین نیست، اضطرار در اینجا موجب تناول أحد الطرفین است منتها شارع در اینجا می‌گوید که اگر عالم به حرمت باشی در اینجا اضطرار موجب می‌شود که به ‌طرف دیگر تعلق بگیرد و اگر عالم به حرمت نباشی اضطرار موجب رفع حکم از بین می‌شود یعنی موجب حکم به حرمت از مانحن‌فیه می‌شود که حرمت از مانحن‌فیه که دایر بین این اناء و این اناء است برداشته بشود. وقتی حرمت به‌واسطۀ اضطرار برداشته می‌شود بنابراین چه فرقی می‌کند که شارع تصریح بکند که أحدهما را تناول کن یا عقل حکم بکند که أحدهما را تناول کن؟! چرا؟! چون هردو مورد در نیّت شارع منطوی است، دیگر در اینجا چه فرقی می‌کند؟!