جلسه ۴۲۱

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

اضطرار موجب عدم تبدّل حکم شرعی

مطلبی که در کلمات بزرگان مثل مرحوم حاج شیخ محمدحسین و امثاله نسبت به مانحن‌فیه وجود دارد این است که در مواقع اضطراریه تبدّل موضوع و بالتَّبع تبدّل حکم است یعنی حکم تکلیفی از مرتبۀ الزام به مرتبۀ غیر الزام که درنتیجه اباحه است تنزّل و تغیّر پیدا می‌کند. این یک مطلبی است که در خیلی از تقریرات اعلام این مسئله دیده می‌شود، مثلاً در احکام اوّلیه بر یک امری به‌واسطۀ موضوعی حرمت مترتب است و بعد از طروّ اضطرار این حرمت متبدّل به حلیت می‌شود و آن حکم به حلیت تغییر پیدا می‌کند زیرا وقتی که آن ملاک و مناط اوّلیه نسبت به آن موضوع تغییر پیدا کرد ملاک اوّلیه برای حرمت، فساد و افساد بود که به‌واسطۀ شرب خمر بر این موضوع مترتب بود و وقتی که آن ملاک تغییر پیدا کرد و تبدیل به وجوب شد تبدیل به مصلحت اهمّ شد که ابقاء نفس است، درنتیجه آن موضوع هم از آن حکمی که متعلق بر او هست متبدل می‌شود و حکم دیگری بر او تعلق می‌گیرد که عبارت از وجوب است نه‌تنها اباحه بلکه مسئله به‌طورکلی مسئلۀ الزام و وجوب است. این مسئله خب در مورد همۀ موارد به چشم می‌خورد و دو نظریه در این مطلب وجود دارد؛ یکی اینکه موضوع از آن حالت اولیۀ خودش به‌طورکلی خارج می‌شود و منقلب به موضوع دیگر می‌شود که آن موضوع عبارت از امری است که من‌باب‌مثال حیات مترتب بر اوست؛ در اضطرار حیات مترتب بر اوست یااینکه بقاء نفس مترتب بر اوست یااینکه بقاء مال مترتب بر اوست یا بقاء عِرض مترتب بر اوست. در تمام این موارد موضوع از آن عنوان اوّلیه که آن عنوان، معیِّن حکم است ـ چه آن حکم، حکم وجوبی باشد و چه حکم سلبی و نهی باشد ـ در همۀ این موارد آن عنوان به عنوان دیگر منقلب می‌شود و وقتی که آن عنوان تغییر پیدا کرد مطلب همین‌طور است.