جلسه ۴۲۱

اما در مسئلۀ اضطرار این‌طور نیست؛ در مسئلۀ اضطرار حکم اوّلی براساس مکلفِ در حال معتاد و در حال اختیار است. در صلاة مسافر هم مکلف در حال اختیار است و با اختیار خودش سفر می‌کند و کسی مجبورش نمی‌کند، این‌طور نیست که سفر بالإجبار باشد! یکی می‌خواهد همین الآن مسافرت برود. اگر کسی در ماه رمضان مسافرت برود، مسافرت کراهت دارد ولی حرام که نیست. در ماه رمضان قبل از ظهر بدون هیچ علتی یک‌دفعه مکلف می‌گوید که دلم می‌خواهد بروم اراک و برگردم. می‌گویند: چرا؟ می‌گوید که هیچ عاملی ندارد فقط یک چیزی در من هست دلم می‌خواهد بلند شوم. حالا شارع می‌گوید که چرا؟! شارع که نمی‌گوید. در حال اختیار و بدون هیچ‌گونه اضطراری و بدون هیچ‌گونه ضیقی مسافرت می‌کند.

پس این احکام درصورت سفر و درصورت حظر در حال اختیار و عدم طروّ وضع شده‌اند. این را احکام اولیه می‌گویند. در احکام ثانویه جنبۀ اختیار ازبین می‌رود و جنبۀ ضیق در آنجا حاکم می‌شود، جنبۀ جبر در آنجا حاکم می‌شود، جنبۀ اکراه در احکام ثانویه اعمال می‌شود.

حالا در مانحن‌فیه دو قول هست؛ یکی اینکه احکام ثانویه به کلی زمینه و ظرفیت و استعداد موضوع را در احکام اولیه ازبین می‌برد، به‌طوری‌که احکام اوّلیه دیگر در آنجا جایی ندارد یعنی یک حکم از وجوب به اباحۀ شرعیه و اباحۀ واقعیه انقلاب پیدا می‌کند. زیرا از آنجایی که موضوع عند الشارع لا یَخلو مِن حکمٍ مِن الأحکامِ الخمسة وقتی که عنوان برای آن حکم اول ازبین رفت و موضوع هم لا یخلو مِن حکمٍ مِن الأحکامِ الخمسة فَلازم ذلک أن یَنقلب الموضوع إلی موضوعٍ آخر یَتَعلق به حکمٌ مِنَ الأحکام الخمسة؛ إمّا واجبٌ أو حرامٌ أو مکروهٌ أو مستحبٌ أو مباحٌ یکی از احکام خمسه است. اکل میته قبل از طروّ عنوان اضطرار حرام بود و الآن یَنقلب إلی الحلال أو یَنقلب إلی الوجوب قبل از اینکه بخواهد به مرتبۀ اضطرار برسد حلال می‌شود فرض کنید اکل میته الآن حرام است یک شخص می‌داند که تا یک ساعت دیگر به مرتبۀ اضطرار جدی می‌رسد خب حالا اشکال ندارد از الآن جلوی آن اضطرار را بگیرد، این فعلاً حلال می‌شود. یک ساعت دیگر که مشرف بر موت شد واجب می‌شود.