جلسه ۴۲۳

تلمیذ: اینکه می‌گویید که صبی تکلیف ندارد از یک حکمی استفاده کردید.

استاد: نه، اصلاً مسئله در باب سلب و ایجاب نمی‌شود مسئلۀ تکلیف و عدم تکلیف باب ملکه و عدم ملکه می‌شود. چرا شما در صبی می‌گویید که فعل این صبی خارج از حدود تکلیف است و خارج از احکام خمسه است؟! چرا این حرف را می‌زنید؟! چون صبی قابلیت برای تکلیف را ندارد و تکلیف در ظرف قابلیت است، اگر قابلیت داشته باشد در آنجا حلیت، حرمت، وجوب و کراهت می‌آید اما اگر خود ظرف قابلیت نداشته باشد اصلاً در آنجا فعل او کَلا فعل است. مگر نداریم که «عمد الصبی سهو»¹ یعنی همان‌طور که اگر شخصی سهواً کاری انجام بدهد آیا عمل حلال انجام داده یا اصلاً بر عمل او شارع ساکت است؟!

رُفعَ عَن أمَّتی تِسعَة الخَطاءُ وَ النِّسیان وَ ما أُكرِهوا عَلیه وَ ما لا یَعلَمون وَ ما لا یُطیقون و ما اضطُرّوا إلیه وَ الحَسدُ وَ الطّیرَةُ وَ التَّفكُّرُ فی الوَسوَسَةِ فی الخَلقِ ما لَم یَنطِق بِشَفةٍ.²

الآن عمل در حال خطاء انجام می‌شود و وقتی این خطاء در اینجا محقق می‌شود یعنی مکلف در مقام تکلیف که مقام شعور است و شرط اوّلیۀ تکلیف عقل است ...؛ عقل یعنی تنبّه نه یعنی شعور اختیاری، کسی که خطئاً یک کاری انجام می‌دهد شعور اختیاری دارد ولی تنبّه ندارد و شارع بر این خطاء هیچ امری را مترتب نمی‌کند. فرض کنید از روی خطاء یک نفر را می‌زند و می‌کشد مثلاً می‌خواهد حیوانی را بزند اتفاقاً انسان را می‌زند و خیال می‌کند که این انسان، حیوان است و بعد معلوم می‌شود که زید بود، انسان بود. آیا این عمل او صار حلالاً یا اصلاً هیچ حکمی ندارد؟! آیا این عمل او حرام نیست چون می‌خواهد سَبُع را ازبین ببرد و نمی‌خواهد انسان را ازبین ببرد؟! آیا این عمل او شرعاً حلال می‌شود؟! حلال هم نمی‌شود گفت چون شارع قتل انسان را حلال نکرده است قتل انسان حرام است و عقاب دارد منتها این عمل او کَلا عمل است این وجود او کَلا وجود است. حالا مسائل ضمان و اینها به ‌جای خودش البته به این دیه تعلق نمی‌گیرد به عاقله تعلق می‌گیرد چون خطاء بود ولی در مقام عدم شعور که مقام خطاء است شارع در اینجا عمل او را کَلا عمل در اینجا تصور کرده است.