جلسه ۴۲۹

اما اشكال مهمی كه قوم می‌توانند نسبت به این مسئله و مبنا داشته باشند این است كه شكی نیست كه علت محدثۀ برای علم اجمالی تحقق طرفین است معاً در خارج و در این مسئله شبهه نیست؛ تا دو طرف باهم در خارج محقق نشوند، علم اجمالی محقق نمی‌شود. اگر یكی از دو طرف علم اجمالی در خارج باشد علم اجمالی نیست، باید طرفین در خارج محقق بشوند تااینكه علم اجمالی باشد پس وجود خارجیِ طرفین، علتِ محدثۀ برای علم اجمالی است، به همین ملاك هر امری كه در خارج محقق است همان‌طوری‌كه در وجود و حدوث خودش احتیاج به علت محدثه دارد، در بقاء خودش هم احتیاج به علت مبقیه دارد. اگر یك شیء در خارج محقق بشود برای بقاء خودش هم نیاز به علت دارد حالا اگر یكی از این دو طرف به هر علتی منتفی شد مثلاً یكی از این طرفین ازبین رفت؛ آب روی زمین ریخته شد و مایع ریخته شد علت مبقیه در اینجا وجود ندارد پس علم اجمالی در اینجا به‌واسطۀ انتفاء علت منتفی خواهد شد. بله! علم اجمالی برای طرفین تا الآن هست و منظور از علم اجمالی معلوم اجمالی است چون نفس حدوث علم اجمالی در نفس، بقاء او به بقاء نفس است و بقائش دیگر به وجود خارجی نیست و این را همه می‌دانند.

وقتی كه علم اجمالی به دو امر تعلق گرفت به‌مجرد حدوث علم اجمالی، بقاء علم اجمالی دیگر احتیاجی به خارج ندارد ولو طرفین منتفی شدند آن علم اجمالی ذهنی و نفسی باقی به بقاء نفس است و هزار سال هم بگذرد باز آن علم اجمالی به حال خودش باقی است و كسی نمی‌تواند در این مسئله شك كند. مقصود در اینجا معلوم بالإجمال است كه معلوم بالإجمال عبارت از همان معلوم بالعرض است، آن معلوم بالعرض كه موجب برای تكلیف و متعلَق تكلیف است، آن معلوم بالعرض همان‌طوری‌كه علت محدثۀ او آن را معلوم بالعرض كرده است این معلوم بالعرض درصورتی بقاء دارد كه وجود خارجی برای معلوم بالعرض محرز بشود، اگر وجود خارجی محرز نشد بنابراین معلوم بالعرض ما منتفی می‌شود یعنی طبعاً منتفی می‌شود. عدم احراز وجود خارجی برای معلوم بالعرض، مساوی و مساوق با انتفاء معلوم بالعرض در خارج است و انتفاء معلوم بالعرض در خارج مساوی با انتفاء حكم است و وقتی كه معلوم بالعرض نبود بنابراین حكمی هم نیست.