جلسه ۴۳۶

تلمیذ: ...

استاد: نه، در آن ملاكی که آن ملاك را متكلم بیان می‌كند هست الاّ اینكه به‌واسطۀ جهتی خارج است. حتی اصلاً استثناء مفرّغ نداریم. وقتی كه متكلم می‌گوید: جاء القوم إلاّ الحمار استثناء مفرغ که بالاتر از این نداریم؟! خب این إلاّ الحمار را برای چه گفت؟! مگر متكلم حكیم دیوانه است بگوید که همه آمدند غیر از حمار؟!

توضیحی در باب استثناء مفرّغ و منقطع

تلمیذ: می‌خواهد بگوید که همۀ قوم بِلا استثناء آمدند.

استاد: احسنت! خب این إلاّ الحمار در اینجا این را می‌خواهد برساند یعنی می‌خواهد بگوید كه قوم همه آمدند! اگر قرار باشد كسی آمده باشد و نیامده باشد حمار است غیر از حمار همه آمدند. درست شد؟! برای این مسئله است. پس ادعائاً اول حمار را جزو آن حكم مشترك داخل می‌كند و بعد به‌واسطۀ اینكه از نظر ماهیت اختلاف دارند می‌آید او را خارج می‌كند والاّ دلیلی ندارد بیاید بگوید: إلاّ الحمار! اول می‌گوید كه حمار هم از نقطه‌نظر مجیء مثل افراد است یعنی عنوان مجیء برای متكلم مهم است حالا چه مجیء دوپا یا مجیء چهارپا، فرق ندارد. یعنی آن «جائی» به تمام معنا در اینجا آمده است و آن عنوان حركت و آن حركت و مشی، عنوان برای متكلم است نه فرد خارج، و در اینجا این حمار هم داخل است منتها چون می‌خواهد فقط انسان را در این قضیه داخل كند و چون حمار عقل ندارد لذا حمار را خارج می‌كند. لذا ما بی‌جهت که استثناء منقطع نداریم! در استثناء مفرّغ و اینها، مجازاً و ادعائاً متكلم به موضوع توسعه‌ای می‌دهد و بعد در این توسعه تصرف می‌كند. این معنایش است. وقتی می‌گوید: أكرم العلماء إلاّ الفساق، فساق نمی‌آید ماهیت عالم را تغییر بدهد که حالا چون این فاسق است عالم نیست؟! نه، عالم است و علمش هم از بقیه بیشتر است. این‌همه مراجع بودند كه علمشان هم زیاد بود و از فعلی‌ها هم شاید بیشتر بودند و چیز کردند ... ولی خب فاسق! همین آقایی كه در تلویزیون و رادیو هم اعلام كردند در همین نظام كه «إذا فَسَدَ العالِم، فَسَدَ العالَم»¹ وقتی این آقای چیز می‌خواست كودتا بكند حالا نمی‌دانیم واقعیت بود یا نه! بالأخره عنوان فسق و فساد آوردند، یك هم‌چنین عناوینی آوردند و بعد دیگر محصور شدند تااینكه فوت كرد.