معنای ارتداد و ذکر بعضی از آیات و روایات در این باب

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَن يَرۡتَدَّ مِنكُمۡ عَن دِينِهِۦ فَسَوۡفَ يَأۡتِي ٱللَّهُ بِقَوۡمٖ يُحِبُّهُمۡ وَيُحِبُّونَهُۥٓ أَذِلَّةٍ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ يُجَٰهِدُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوۡمَةَ لَآئِمٖ ذَٰلِكَ فَضۡلُ ٱللَّهِ يُؤۡتِيهِ مَن يَشَآءُ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌ﴾.¹

آنچه در قرآن مربوط به ارتداد است، یعنی در خصوص لفظ ارتداد، همین یک آیه است. اما آیات دیگری که دلالت بر «تَعَرُّب بعد الهجرة» دارند و روایاتی که در این زمینه وارد شده‌اند را هم إن‌شاءالله بیان می‌کنیم.

در این جلسه یک نظر اجمالی بر آیه و روایاتی که در زمینۀ ارتداد وارد شده‌اند و احکامی که مترتّب بر آن هستند می‌اندازیم تا اینکه مطلب به‌نحو بساطت و اجمال به‌دست بیاید. بعداً سراغ لسان قدماء و متأخّرین از علماء برویم و زمینۀ ارتداد را در آن زمان و در این زمان بحث کنیم و بعد وارد آن مطلب اساسی و حقیقت ارتداد و احکامی که مترتب بر آن است بشویم.

﴿مَن يَرۡتَدَّ مِنكُمۡ عَن دِينِهِ﴾ به‌معنای بازگشت و رجوع است. «إرتدَّ یَرتَدُّ» از «رَدّ» است.² «رَدّ» یعنی بازگشت. شما وقتی که کتابی را به شخصی می‌دهید و او کتاب را به شما بر‌گرداند و ارجاع داد، می‌گویند: «رَدَّهُ» یعنی برگرداند و ارجاع داد.

معنای ارتداد

«ارتداد» به‌معنای ردّ عقائدی است که ابتدائاً شخصی آن عقائد را معتقد می‌شود و بعد از اعتقاد به آن عقائد، یعنی بعد از یقین به آن عقائد ـ جنبۀ یقین باید در اینجا لحاظ شود ـ از آن عقیده برمی‌گردد و آن را رد می‌کند.

معنای لغوی جحد و ربط آن به بحث ارتداد

این عقیدۀ جدید هم توأم با جحود و انکار است که دقت در معنای «جحود» هم این معنا را می‌دهد. یعنی در «جَحَد» نکتۀ لطیفی هست. «جحد» یعنی انکار، «جَحَدَ» یعنی «أنکَرَ».³ یک‌وقت شما به مطلبی اعتقاد ندارید و می‌گویند: «فلانٌ لم یَعتَقد بذلک» اعتقادی ندارد؛ مثل اینکه من اعتقاد ندارم که برف و ثلج آمده، مطر آمده است، لذا می‌گویم: «إنی لم اَعتَقد بنزول المَطَر».