معنای لغوی ارتداد و بحث فقهی ـ استدلالی ارتداد

تلمیذ: آیا ملائکه سجده کرده‌اند؟!

استاد: ملائکه سجده کرده‌اند، چه اشکالی دارد؟!

تلمیذ: ملائکۀ مقربین که در عالم ماده و صورت نیستند!

استاد: به ماده و صورت کار نداریم.

تلمیذ: آدم از طین خلق شده است و در عالم ماده و صورت، سجدۀ کسی که در آن عالم است چگونه نسبت به این عالم تحقق پیدا می‌کند و این مسجود واقع می‌شود؟!

استاد: مگر ملائکه خدا را سجده نمی‌کنند؟!

تلمیذ: یک بحث هم همین‌جا است که این سجدۀ ملائکه یعنی چه؟ آیا واقعاً سر بر خاک می‌گذارند یا معنای دیگری است؟! آیا به‌معنای امتثال امر است، یعنی هیچ اراده‌ای از خود ندارند و هیچ اختیاری ندارند و هرچه که خدا اراده کند آنها هم انجام می‌دهند؟!

معنای سجده و تسبیح در مخلوقات

استاد: ﴿وَإِن مِّن شَيۡءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمۡدِهِۦ﴾¹ چیست؟!

تلمیذ: همین را می‌خواهم بگویم، همین سؤال را دارم.

استاد: می‌دانم. آیا تسبیح به‌معنای حرکت زبان است؟!

تلمیذ: نه.

استاد: سجده هم همان است، سجده اظهار عبودیت است کلٌّ بحسبه.

تلمیذ: اظهار عبودیت یعنی هیچ اراده و اختیاری نداشتن.

استاد: چرا؟!

تلمیذ: معنای عبودیت این است دیگر!

استاد: اظهار عبودیت. چرا اختیار ندارند؟!

تلمیذ: می‌خواهم بگویم که خود محلّ ظهور ارادۀ حق واقع شدن. عبودیت محض هم همین می‌شود دیگر.

اطاعت ملائکه از خدا امری از روی اختیار

استاد: منظور شما را متوجه نمی‌شوم. اظهار عبودیت کردن به‌معنای سجده است. الآن خدا امر می‌کند که این مَلک این کار را انجام دهد، اظهار عبودیتش به این است که حرکت کند نَحوَ المأمورُ به. به این ملک می‌گوید که این کار را انجام بده، اظهار عبودیت به این است که این کار را انجام می‌دهد و با اختیار هم انجام می‌دهد، مضطراً و مجبوراً انجام نمی‌دهد ولی چون در آنجا عقل به فعلیت رسیده است جنبۀ خلاف در آنها تحقق ندارد، اما آنها همه را از روی اختیار انجام می‌دهند، ﴿لَّا يَعۡصُونَ ٱللَّهَ مَآ أَمَرَهُمۡ وَيَفۡعَلُونَ مَا يُؤۡمَرُونَ﴾.²

تلمیذ: هر عملی که انجام می‌دهند ... .