معنای لغوی و فقهی ارتداد

بناءعلیٰ‌هذا در اینجا مسئلۀ ردّ به‌معنای رجوع از ملت به‌حساب می‌آید. مرحوم علامۀ طباطبایی ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ در ذیل این آیۀ ﴿يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اَللّٰهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ﴾ می‌فرمایند که معنای ارتداد با توجه به آیاتی که قبل از این آیه هستند که مربوط به محبت کفار و تقلید از کفار و امثال‌ذلک می‌باشند، ایشان ارتداد را به یک معنای وسیع‌تری می‌گیرند و می‌گویند که همان‌طور که در اسلام انسان باید فقط به یک نحوه متوجه باشد و آن عبارت است از توحید و هرچه غیر از او است را باید حذف کند، و محبت به کفار و تقلید از کفار، منافی با آن روح توحید اسلامی است، لذا به‌مجرد میل و محبت به آنها کأنّ این دین از این مسلمان‌ها منسلخ می‌شود. اگر انسان بخواهد محبت یهود یا محبت نصاریٰ و امثالهم را داشته باشد، آن تمایل قلبی و اتّجاه قلبی که قلب یک مسلمان باید مُتّجه به یک مبدأ واحد باشد، منقسم می‌شود و به مبادی عدیده و متعدده توجه پیدا می‌کند و این معنای ارتداد است. ارتداد یعنی برگشت یعنی رجوع. خداوند متعال انسان را به اتّجاه به مبدأ واحد می‌خواند. اگر انسان از این اتّجاه به مبدأ رجوع کند و به مبادی دیگر تمایل پیدا کند، این معنای ارتداد است.¹

البته این معنا، معنای صحیحی است و بسیار معنای خوبی است؛ اما صحبت در این است که ارتداد مصطلح نمی‌تواند به این معنا باشد. آن ارتدادی که احکام بر آن بار هستند نمی‌تواند به این معنا باشد. این همان معنایی است که ما در باب شرک در جلسات قبل عرض کردیم که شرک یک‌وقت به‌معنای شریک قرار دادن برای خدا است که با این معنا همه مشرک هستند! چه کسی هست که برای خدا شریک قرار ندهد؟! همین‌که در مبادی، ذهن شما و ما منصرف به مبادی متعدده در عالم اسباب و مسببات است، خودش بالاترین شرک است. اما آن شرکی که متعلَّق برای احکام می‌باشد عبارت است از عبادة لغیر الله و صلاة لغیر الله و الدعاة لغیر الله که امام علیه‌السّلام هم به این مسئله اشاره می‌کنند و این نمی‌تواند بر این باشد. بنابراین معنای ارتداد عبارت است از رجوع مِن الحق. معنای ارتداد واقعی چیست؟! حالا آن معنا بماند!