عبارات مختلف فقهاء در باب انکار ضروری (1)

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

در مفتاح الکرامة می‌فرماید:

و هنا کَلامٌ فی اَنَّ جُحودَ الضروری کُفرٌ فی ‌نفسه أو یَکشفُ عَن إنکار النُبُوَّه مثلاً، ظاهرُهم اَلاَوَّل، واحتَمَل الاُستاذ اَلثّانی، قالَ : «فَعلیه لو احتُملَ وُقوع الشُبهَة علیه لَم یُحکَم بِتَکفیره إلّا اَنَّ الخُرُوج عَن مَذاق الاَصحاب مما لا یَنبَغی.»¹

عرض شد که در اینجا دو مسئله مطرح است:

اول: اینکه آنچه به‌طورکلی در اطلاقات فقهاء آمده است این است که انکار ضروری در صورتی موجب کفر است که مستلزم انکار نبوت باشد. البته این بیانی است که بسیاری از فقهاء بر همین فتوا داده‌اند و مسئله را به همین کیفیت بیان کرده‌اند. مرحوم محقق² و علامه³ و سایرین در این مسیر قدم برداشته‌اند.

دومین اطلاق در کلمات فقهاء این بود که انکار ضروری فی‌حدّنفسه کفر است، نه‌اینکه مستلزم انکار نبی باشد. بنابراین من‌باب‌مثال غُلات یا خوارج که قطعاً قائل به توحید و نبوت پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم هستند اینها هم داخل و تحت حکم به کفر قرار می‌گیرند به‌جهت اینکه کلام آنها مستلزم انکار نبوت نیست. آنها پیغمبر، توحید، رسالت و قرآن را قبول دارند اما یک مورد را انکار می‌کنند؛ ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السّلام را انکار می‌کنند یا با ولایت امیرالمؤمنین مخالفت می‌کنند یا اینکه نسبت به امیرالمؤمنین حکم به غلو که الوهیت است می‌کنند. با توجه به اینکه رسالت را قبول دارند، دراین‌صورت حکم به کفر آنها می‌شود.

تلمیذ: اگر معنای ولایت را فهمیده باشند چه باید کرد؟! چون معنای ولایت آن‌قدر روشن نبوده که به‌عنوان یک ضرورت دینی مطرح باشد.

استاد: نه به‌عنوان ضرورت. حالا نسبت به سایر ائمه علیهم‌السّلام مشخص نبوده است اما راجع به امیرالمؤمنین علیه‌السّلام که مشخص بوده است. خوارج فقط رفض کلام حضرت نمی‌کردند چون اگر این‌طور باشد باید بگوییم خیلی از افراد کافر هستند.

ذکر بعضی از اقدامات امیرالمؤمنین علیه‌السّلام در وقت به خلافت رسیدن

وقتی که حضرت به خلافت رسید یکی از کارهایی که انجام داد این بود که شریح قاضی را از مسند خلع کرد؛⁴ درحالی‌که همۀ مردم اعتراض کردند، پس باید بگوییم که همه کافر هستند! یا اینکه حضرت صلاة تراویح را برداشت درحالی‌که همۀ مردم اعتراض کردند.⁵ این اعتراض دلیل بر این است که اعتقادشان به امیرالمؤمنین به آن کیفیتی که ما قائل به امامت و اطاعت بدون قید و شرط از ایشان هستیم نبود، بلکه امیرالمؤمنین را به‌عنوان یک فرد خوب، صالح، عابد، صهر⁶ پیغمبر، ابن عمّ پیغمبر و خلیفة المسلمین قبول داشتند. ما هم اگر در آن زمان بودیم، همین بودیم! یک‌وقت خیال نکنید که ما خیلی تافتۀ جدابافته هستیم! نه‌خیر، گفت که ما از دور دستی بر آتش داریم! خلاصه مسئله به این نحوه مطرح نبوده است.