عبارات مختلف فقهاء در باب انکار ضروری (1)

تلمیذ: یعنی اگر کلماتی هم نباشد، این دو موردی که الآن نقل فرمودید نتیجه‌اش همین می‌شود دیگر؟

استاد: نتیجه‌اش همین می‌شود که این دلالت التزامیه بین انکار ضروری و استلزام انکار نبوت، منوط است به اعتقاد متکلم و کیفیت اعتقاد قلبی او نسبت به حکم و کیفیت علم او نسبت به احکام و کیفیت عناد او نسبت به مسائل. اگر توانستیم احراز کنیم، این انکار، مستلزم انکار نبوت است و انکار نبوت، کفر است. اگر نتوانستیم احراز کنیم، ثبوتاً حکم به ارتداد برای این حاصل نخواهد شد.

إن‌شاءالله امیدواریم که در جلسۀ آینده جمیع اقوال فقهاء را بیان کنیم و همین‌طور تعابیر مختلفه‌ای را که در اینجا آمده‌اند ـ دو یا سه تعبیر دیگر آمده ـ بیان کنیم و إن‌شاءالله بحث تتبّع فتاوای فقهاء در تعریف ارتداد تمام شود. به بحث خودمان می‌پردازیم که ارتداد به چه کیفیت حاصل می‌شود.

تلمیذ: در قضیۀ کربلا بعضی افراد به‌خاطر تهدیدی که شده بودند و به‌خاطر ترس آمده بودند و بعضی‌ها هم به‌خاطر تطمیعی که شده بودند آمده بودند، در عین اینکه می‌دانستند ایشان پسر دختر پیغمبر است و حق است! حالا حکم به کفر اینها چطور می‌شود؟!

استاد: ببینید افراد متفاوت هستند. یعنی نمی‌توانیم یک حکم بتّی و قطعی نسبت به هر شخصی بدهیم.

تلمیذ: آیا مثل «إرتدّ النّاسُ إِلاّ ثَلاثةٌ» است؟!

استاد: بله، این ارتداد، دلالت بر کفر نمی‌کند. دربارۀ بعد از پیغمبر هم داریم که «إرتدّ النّاسُ إِلاّ ثَلاثةٌ».¹ عمار هم رفت و برگشت. «إرتدّ» یعنی از آن حقیقت برگشتند اما این ارتداد متعارف که واقعاً حکم به کفر کنیم و موجب بینونیّت در زوجیت شود و اموال تقسیم شود، دلالت بر چنین ارتدادی ندارد.

تلمیذ: اینکه من قضیۀ کربلا را عرض کردم، به‌خاطر روایتی است در نهج‌البلاغه که «و إنَّما سُمِّیتْ الشُّبهةُ شُبهةً لِأنَّها تَشَبَّهُ الحقَّ»؛² یعنی باطل با حق شباهت پیدا می‌کند و مردم باطل را حق می‌دانند. این شبهه باعث می‌شود که خیلی‌ها به‌دنبال باطل می‌روند. گفتم شاید در قضیۀ کربلا هم یک‌‌عده از این باب وارد جنگ شدند.