معیار تحقق عقاب و حرمت در افعال مکلف

آیۀ دیگری که بسیار آیۀ مهمی است، آیۀ بیست سورۀ انعام است که می‌فرماید:

﴿ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَعۡرِفُونَهُۥ كَمَا يَعۡرِفُونَ أَبۡنَآءَهُمُ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ فَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ * وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوۡ كَذَّبَ بِ‍َٔايَٰتِهِۦٓ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ﴾.¹

﴿ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَعۡرِفُونَهُۥ﴾ آن کسانی که ما به آنها کتاب داده‌ایم که یهود و نصاریٰ باشند، به‌‌مقتضای اینکه اسم پیغمبر در کتب یهود و نصاریٰ موجود است و در این هیچ شکّی ندارند، لذا خدا در اینجا می‌فرماید: ﴿ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَعۡرِفُونَهُۥ كَمَا يَعۡرِفُونَ أَبۡنَآءَهُمُ﴾ یعنی آن‌چنان یقین دارند که ﴿وَٱسۡتَيۡقَنَتۡهَآ أَنفُسُهُمۡ﴾ آن‌چنان یقین دارند به اینکه او ﴿وَمُبَشِّرَۢا بِرَسُولٖ يَأۡتِي مِنۢ بَعۡدِي ٱسۡمُهُۥٓ أَحۡمَدُ﴾² که دربارۀ پیغمبر است و در کتاب نصاریٰ هست. این آیه در سورۀ صف است.

﴿وَإِذۡ قَالَ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ إِنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُم مُّصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيَّ مِنَ ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَمُبَشِّرَۢا بِرَسُولٖ يَأۡتِي مِنۢ بَعۡدِي ٱسۡمُهُۥٓ أَحۡمَدُ فَلَمَّا جَآءَهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ قَالُواْ هَٰذَا سِحۡرٞ مُّبِينٞ * وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ وَهُوَ يُدۡعَىٰٓ إِلَى ٱلۡإِسۡلَٰمِ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ﴾.³

عجیب است! این آیه در همین‌جا هم می‌آید، ﴿وَإِذۡ قَالَ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ﴾ همۀ اینها یقین دارند که اسم پیغمبر در انجیل و تورات آمده است. بعد می‌فرماید که ﴿فَلَمَّا جَآءَهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ قَالُواْ هَٰذَا سِحۡرٞ مُّبِينٞ﴾ یعنی وقتی که حضرت آمد و بیّنات آورد، شقّ‌القمر کرد، قرآن آورد، نطق شجر و امثال‌ذلک، ﴿قَالُواْ هَٰذَا سِحۡرٞ مُّبِينٞ﴾ سحر مربوط به قرآن است، ﴿قَالُواْ هَٰذَا سِحۡرٞ مُّبِينٞ﴾ بعد می‌فرماید که در اینجا این مطلب را با یقین انکار می‌کنند، ﴿وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ﴾ چه کسی ظالم‌تر است از کسی که بر خدا دروغ و افتراء ببندد؟! ﴿قَالُواْ هَٰذَا سِحۡرٞ مُّبِينٞ﴾. خدا قرآن را به معجزه ارسال کرده است، اینها می‌گویند که این قرآن سحر مبین است، پس این قضیه در اینجا افتراء است. ﴿وَهُوَ يُدۡعَىٰٓ إِلَى ٱلۡإِسۡلَٰمِ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ﴾.