مروری بر بحث تجرّی

لذا ما در تحقق فعل در خارج ـ اگر در‌نظر شریف آقایان باشد ـ غیر از آن سلسلۀ علل، تصور مبدأ و شوق به‌سوی مبدأ و جزم به‌سوی مبدأ و بعد عزم و بعد اراده در نهایت کار و بعد انبعاث قوه در اعضاء و جوارح و مسائل دیگری را در تحقق فعل در خارج دخیل دانسته‌ایم و آن عبارت است از تهیُّؤ اسباب و وسایل خارجی برای تحقق فعل در خارج. اگر اسباب و وسایل در خارج نباشد, من هرچه هم اراده کنم، در خارج تحقق پیدا نمی‌کند.

بنابراین اگر قرار بر این باشد که خداوند متعال ثواب و عقاب را براساس فعل دهد، لازمه‌اش این است که به مذنب و عاصی و یا متجرّی ثواب، و به مُمتَثِل و مکلفی که در مقام اتیان است عقاب دهد؛ چون ممکن است که در بعضی از موارد، انقلاب فعل در خارج شود. ما بر این اساس مسئلۀ تجرّی را پی‌ریزی می‌کنیم.

تعریف متجرّی

متجرّی به کسی گفته می‌شود که اگرچه عمل او در خارج، ـ نفس‌العمل ـ عمل خلافی نیست اما نیّت او نیّت عصیان و ذنب و اثم است. من‌باب‌مثال به گمان و اعتقاد اینکه این مایع خمر است این را برمی‌دارد تا اینکه بخورد ولی بعد متوجه می‌شود یا انکشاف به‌عمل می‌آید که ماء بوده است و خمر نبوده است؛ در اینجا باید بگوییم که او اصلاً گناهی نکرده است چون این شخص در خارج شرب خمر را مرتکب نشده است. اگر بخواهیم عقاب و ثواب را بر متجرّی و بر غیر متجرّی که فاعل ممتثل است و بر آن نفس العمل فی الخارج مترتّب کنیم, لازمه‌اش این است که بگوییم: عقاب و ثواب بر امور غیر اختیاری مکلّف مترتّب است، و هذا ظلمٌ بَیّن! چون ماء و شراب بودن در اختیار مکلّف نیست. ممکن است که من به نیّت آب بردارم و آن را بخورم و بعد معلوم شود که در خارج خمر از کار درآمده است یا به نیّت خمر این را بخورم و بعد معلوم شود که آب است. اگر قرار باشد که ثواب و عقاب براساس نفس العمل فی الخارج و نفس الفعل فی الخارج باشد، لازمه‌اش این است که ثواب و عقاب بر اموری مترتّب شود که غیر اختیاری مکلّف است و هذا ظلمٌ.