ادلّۀ بساطت احرام (3)

اعمالی را که انسان انجام می‌دهد، باید از روی قصد و نیّت باشد و نیّت به خود نیّت تعلق نمی‌گیرد؛ این اشکالی است که بر این قضیه وارد شده است.

اشکال به تعریف مرحوم شهید اول از احرام

بر همین اساس به کلام مرحوم شهید اول هم اشکال وارد شده است. ایشان فرمودند که احرام عبارت از توطین نفس بر التزام به انجام واجبات و ترک منافیات است، این توطین را هم به معنای نیّت گرفته‌اند و همین اشکال هم نسبت به این مسئله وارد می‌شود چون خود نیّت یک فعل توقیفی مِن قِبَل الشارع نیست بلکه یک امر اختیاری است که بر واجباتِ منزَّل مِن الشارع انجام می‌گیرد؛ لذا توطین هم نمی‌تواند در اینجا بدون اشکال باشد. این مطلبی است که بعضی از اعاظم راجع به این مسئله فرموده‌اند.¹

اما اشکالی که بر این مطلب وارد می‌شود، صرف‌نظر از اینکه مسئله به چه صورت است، این است که منظور شما از نیّت بر عملی که از ناحیۀ شرع است، چیست؟!

ذومراتب بودن نیّت

ما نیّت را دارای مراتب مختلف می‌دانیم. نیّت عبارت است از عزمِ نفس و مکلّف بر اتیان بما أنزل الله و ترک بما حرّمه الله که به این عزم نیّت می‌گویند. البته این نیّت از ناحیۀ شرع بر ما الزام نشده است بلکه عملی است که خود عقل در مقابل اتیان و التزام بما أمره المولیٰ باید آن را انجام دهد والاّ اگر عبد بخواهد سرخود عملی را انجام دهد که موافق با منویّ مولا است، مولا آن را قبول نمی‌کند یا اینکه اگر بخواهد عملی را به درخواست غیر مولا انجام دهد که موافق با منوی مولا است، مولا آن را نمی‌پذیرد. مولا فعل و عملی را از عبد می‌پذیرد که بر اساس امر او و نهی او انجام گرفته و ترک شده باشد، نه به‌خاطر مسئلۀ دیگر.

روی این جهت، اشکالی که عده‌ای از مقرّرین بر این مسئله وارد کرده‌اند که نیّت منافات دارد به اینکه تکلیف مِن قِبَل الشارع باشد، از این نقطه‌نظر صحیح است که انسان باید نیّتش این باشد که این عملی را که انجام می‌دهد مِن قِبَل الشارع است؛ شما وقتی که می‌خواهید نماز بخوانید، در موقع تکبیرة الإحرام چه نیّتی می‌کنید؟! نیّت شما این است که این عمل از قِبَل الشارع است و به‌خاطر همین نیّت است که شما موقع ظهر تجدید وضو می‌کنید اگر نیّت صلاتیه نداشته باشید که وضو نمی‌گیرید و سجاده نمی‌اندازید. این تجدید وضو، سجاده انداختن، عطر زدن، استقبال قبله و بلند شدن و ایستادن، همه بر اساس نیّت انجام می‌گیرد؛ این نیّت مِن قِبَل الشارع نیست بلکه نیّتی است که به‌طورکلی از شخص مکلّف در هر عمل عبادی متمشّی می‌شود؛ چه در برابر صلاة باشد یا صوم باشد مثلاً شما در شب ماه رمضان که می‌خواهید بخوابید نیّت دارید که فردا روزه بگیرید آیا این نیّت جزء صوم است؟! یعنی آیا این نیّت شما را از همان موقعِ شب، داخل در صوم می‌کند؟! نه! داخل نمی‌کند. وقتی که شما موقع سحر بیدار می‌شوید این‌طور نیست که صائم باشید بلکه می‌توانید سحری بخورید درحالی‌که اگر نیّت بر صوم داشته باشید، دیگر وارد در صوم می‌شوید.